Alerji nedir?

Alerji, bağışıklık sisteminin aslında zararsız olan bir maddeye aşırı tepki vermesidir.

Bu maddelere alerjen denir. Polen, ev tozu akarı, hayvan tüyü, küf, bazı besinler, ilaçlar ve arı zehiri en sık karşılaşılanlardır.

İlk karşılaşmada bağışıklık sistemi maddeyi tanır ve ona karşı antikor üretir. Sonraki karşılaşmalarda bu antikorlar devreye girer ve hücrelerden histamin gibi maddeler salınır.

Yakınmaların çoğu bu salınımın sonucudur: kaşıntı, kızarıklık, şişlik, burun akıntısı, hapşırık ve nefes darlığı.

Alerji tek bir hastalık değil, bir yanıt biçimidir. Aynı mekanizma burunda alerjik nezleye, akciğerde astıma, deride egzama ve kurdeşene, bağırsakta besin alerjisine yol açar.

Bu tablolar sıklıkla bir arada bulunur. Çocuklukta egzamayla başlayıp alerjik nezle ve astımla süren seyir bilinen bir örüntüdür.

Yatkınlık büyük ölçüde kalıtsaldır. Anne ya da babada alerji varsa çocukta görülme olasılığı artar.

En ağır tablo anafilaksidir. Dakikalar içinde gelişir; nefes darlığı, boğazda şişme, tansiyon düşmesi ve bilinç kaybı görülür.

Anafilakside ilk uygulama adrenalin kalemidir ve geciktirilmez. Antihistaminik bu tabloyu durdurmaz.

Alerjinin tümüyle ortadan kaldırıldığı bir tedavi yoktur; hedef yakınmaları kontrol altına almak ve tetikleyiciden kaçınmaktır.

Çocukluk çağı besin alerjilerinin bir bölümü yaşla geriler.

Değerlendirme öyküyle başlar. Yakınmanın ne zaman başladığı, hangi ortamda arttığı, mevsimle ilişkisi ve ne kadar sürdüğü sorgulanır.

Tetikleyici çoğu zaman bu öyküden çıkar: evde mi işte mi arttığı, hayvanla temas, yeni bir besin ya da ilaç.

Ailede alerji, astım ve egzama öyküsü sorulur.

Muayenede burun içi, gözler, deri ve akciğer sesleri değerlendirilir.

Deri prick testi sık kullanılır. Alerjen özütleri kol derisine damlatılır ve yüzeyel çizik yapılır; kabarıklık yanıtı ölçülür.

Kan testiyle alerjene özgü antikor düzeyi bakılabilir; test ilaç kesilemeyen ve deri sorunu olan kişilerde tercih edilir.

Sonuçlar tek başına tanı koydurmaz; yakınmayla uyuşması gerekir. Testte çıkan her duyarlılık hastalık anlamına gelmez.

Besin alerjisinde kontrollü yükleme testi en güvenilir yöntemdir ve hastane koşullarında yapılır.

IgG temelli besin duyarlılık testleri alerji tanısında kullanılmaz; bu testler bilimsel dayanağı olmayan sonuçlar verir.

Solunum yakınması varsa solunum fonksiyon testi istenir.

Tedavinin ilk basamağı tetikleyiciden kaçınmaktır.

İkinci basamak ilaçlardır: antihistaminikler, burun spreyleri, göz damlaları, deri kremleri ve solunum ilaçları. Seçim tabloya göre yapılır.

Üçüncü basamak alerji aşısıdır. Alerjen küçük dozlarda düzenli verilerek bağışıklık yanıtı değiştirilir.

Alerji aşısı her hastaya yapılmaz; belirli alerjenlerde, tetikleyici kesin gösterildiğinde ve ilaçla kontrol sağlanamadığında düşünülür. Tedavi yıllar sürer.

Anafilaksi öyküsü olan kişilere adrenalin kalemi reçete edilir ve kullanımı öğretilir.

Alerjinin en ciddi riski anafilaksidir.

Bu tablo dakikalar içinde gelişir ve yaşamı tehdit eder. En sık nedenler besinler, ilaçlar ve arı sokmasıdır.

Adrenalin kalemi taşıyan kişiler bunu yanlarından ayırmamalıdır. Tabletle beklemek ölümcül sonuç doğurabilir.

Anafilaksi geçiren kişi kendini iyi hissetse bile hastaneye gitmelidir; birkaç saat sonra ikinci bir dalga gelebilir.

Kontrol altına alınmayan alerjik nezle astım gelişimini kolaylaştırır.

Sürekli burun tıkanıklığı uykuyu böler, çocuklarda okul başarısını ve büyümeyi etkiler.

Tedavi edilmeyen alerji sinüzit ve orta kulak sorunlarına zemin hazırlar.

Deri tablolarında kaşıma enfeksiyona yol açar.

Kendi kararıyla uzun süre kullanılan burun açıcı spreyler burun tıkanıklığını kalıcı hâle getirir.

Gereksiz besin kısıtlaması, özellikle çocuklarda, beslenme yetersizliğine yol açar. Kısıtlama yalnız gösterilmiş alerjide yapılır.

Korunmada tetikleyicinin belirlenmesi ilk adımdır.

Ev tozu akarına karşı yatak ve yastıklar geçirmez kılıfla kaplanır, çarşaflar sıcak suda yıkanır.

Halı, tüylü oyuncak ve kumaş perde azaltılır.

Ev nemi kontrol edilir; küf oluşumu engellenir.

Polen mevsiminde pencereler yoğun saatlerde kapalı tutulur, dışarıdan gelince yüz yıkanır ve giysi değiştirilir.

Evde sigara içilmez.

Bilinen ilaç alerjisi tüm sağlık kayıtlarına yazdırılır ve her başvuruda söylenir.

Bebeklerde ek gıdaya geçiş hekimin önerdiği takvimle yapılır; gecikmiş başlangıç koruyucu değildir.

Alerjen bilinen kişiler ürün etiketlerini okur.

Alerjide günlük düzen, ilaç kadar belirleyicidir.

Tetikleyici belirlendiyse temas azaltılır; bu, yakınmayı en çok azaltan adımdır.

Yatak odası öncelikli düzenlenir: geçirmez yatak kılıfı, sık yıkanan çarşaf, az eşya.

Çarşaflar sıcak suda haftada bir yıkanır.

Ev havalandırılır ama polen mevsiminde sabah ve akşamüstü pencereler kapalı tutulur.

Süpürme sırasında hasta odada bulunmaz; filtreli süpürge tercih edilir.

Evcil hayvan yatak odasına alınmaz.

Nemli bölgeler kurutulur ve küf temizlenir.

Burun yıkama serum fizyolojikle yapılır; alerjeni uzaklaştırır ve ilaç etkisini artırır.

İlaçlar hekimin belirttiği düzende kullanılır; yakınma geçince kendiliğinden bırakılmaz.

Burun açıcı spreyler birkaç günden uzun kullanılmaz.

Deri kuruluğu varsa nemlendirici düzenli sürülür.

Besin alerjisi olan kişiler etiket okur; dışarıda yemek yerken içerik sorulur.

Çocuğun okuluna ve öğretmenine alerjen ile acil plan yazılı olarak bildirilir.

Adrenalin kalemi her zaman yanda taşınır; son kullanma tarihi izlenir ve kullanımı aile bireylerine öğretilir.

Sigara dumanından uzak durulur.

Yakınmaların hangi gün ve ortamda arttığı kaydedilir; bu kayıt tetikleyiciyi bulmayı kolaylaştırır.

Düzenli uyku ve fiziksel etkinlik sürdürülür.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: nefes darlığı, boğazda şişme ve ses kısıklığı, yutma güçlüğü, dilde ve dudakta hızlı büyüyen şişlik, yaygın kurdeşenle birlikte baş dönmesi, tansiyon düşmesi, bilinç bulanıklığı, bayılma.