Öksürük nedir?

Öksürük, hava yollarını temizleyen koruyucu bir reflekstir. Yabancı cisim, salgı ve tahriş edici maddeler bu yolla dışarı atılır. Bir hastalık değil, bir belirtidir.

Değerlendirmede en pratik ayrım süredir. Üç haftadan kısa süren öksürük akut kabul edilir ve çoğunlukla enfeksiyon kaynaklıdır. Üç ile sekiz hafta arası ara dönemdir; enfeksiyon sonrası öksürük bu grupta sıktır. Sekiz haftayı aşan öksürük kronik sayılır ve ayrı bir yaklaşımla ele alınır.

İkinci ayrım balgamdır. Kuru öksürük çoğunlukla tahriş ve alerjiyle, balgamlı öksürük ise salgı artışı ve enfeksiyonla ilişkilidir. Balgamın rengi tek başına antibiyotik gerekliliğini göstermez; bu, çok yaygın bir yanlış inanıştır.

Zamanlama da yol gösterir. Gece ve sabaha karşı artan öksürük astım ile geniz akıntısını, yatınca artan öksürük reflüyü, sabah ilk saatlerde balgamla gelen öksürük ise sigaraya bağlı tabloları düşündürür.

Çocuklarda bazı biçimler tipiktir: havlar tarzda öksürük krup tablosunu, nöbetler hâlinde gelen ve arkasından derin bir çekme sesi duyulan öksürük boğmacayı düşündürür.

Üç haftayı aşan her öksürük, özellikle sigara içenlerde, ayrıca değerlendirilmelidir. Uzun süren öksürük başlığı ve nedenleri için kronik öksürük sayfasına bakılabilir.

Değerlendirme öykü ile başlar: öksürüğün ne zamandır sürdüğü, kuru mu balgamlı mı olduğu, günün hangi saatinde arttığı, eşlik eden yakınmalar, sigara kullanımı ve kullanılan ilaçlar sorgulanır.

İlaç öyküsü özellikle sorulur; bazı tansiyon ilaçları kuru öksürüğün sık ve kolay çözülen bir nedenidir.

Muayenede akciğerler dinlenir, boğaz ile burun incelenir, lenf düğümleri değerlendirilir.

Akut öksürükte, genel durum iyiyse ve alarm bulgusu yoksa tetkik gerekmez. Çoğu olgu viraldir ve kendiliğinden geriler.

Test istenen durumlar şunlardır: üç haftayı aşan öksürük, balgamda kan, ateşin sürmesi, nefes darlığı, kilo kaybı, gece terlemesi, sigara öyküsü. Bu tablolarda akciğer filmi çekilir; gerekiyorsa solunum fonksiyon testi, balgam incelemesi ve tomografi eklenir.

Tedavi nedene yöneliktir ve bu, en sık atlanan noktadır.

Viral enfeksiyonda antibiyotik işe yaramaz. Balgamın sarı ya da yeşil olması tek başına antibiyotik gerekçesi değildir.

Astımda hava yolu tedavisi, reflüde asit baskılayıcı tedavi, alerjik nezlede burun spreyi ve alerji tedavisi uygulanır. Sigara bırakılır; ilaca bağlı öksürükte ilaç hekim tarafından değiştirilir.

Öksürük kesici şuruplar sınırlı yarar sağlar ve küçük çocuklarda önerilmez. Bal, bir yaşından büyük çocuklarda gece öksürüğünü azaltmada yararlı bulunmuştur.

Balgam söktürücülerin etkisi tartışmalıdır; sıvı alımı ve buhar bu amaçla daha güvenlidir.

Öksürüğün kendisi koruyucu bir reflekstir; riskler altta yatan nedenin gecikmesinden doğar.

En önemli başlık alarm bulgularıdır: balgamda kan, istemsiz kilo kaybı, gece terlemesi, ateşin sürmesi, ses kısıklığının üç haftayı aşması, nefes darlığının artması ve yutma güçlüğü. Bu bulgular sigara içenlerde ayrıca dikkat gerektirir.

Üç haftayı aşan öksürüğün ihmal edilmesi, tüberküloz ve akciğer kanseri gibi tabloların gecikmesine yol açar.

Çocuklarda ani başlayan öksürük ve boğulma hissi yabancı cisim kaçmasını düşündürür; bu tablo acildir ve tek taraflı hırıltıyla seyredebilir.

Öksürüğün kendi sonuçları da vardır: uyku bölünmesi, kaburga ağrısı ve seyrek olarak kaburga kırığı, idrar kaçırma, kusma, baş ağrısı ve bayılma.

Gereksiz antibiyotik kullanımı ayrı bir risktir; öksürüklerin büyük bölümü viraldir.

Korunmanın en somut adımı sigarayı bırakmaktır. Sigara hem öksürüğün en sık nedenlerinden biridir hem diğer nedenlerin tanısını zorlaştırır. Ev içinde sigara içilmemesi çocuklarda solunum yolu enfeksiyonlarını azaltır.

El yıkama ve aşı takvimi enfeksiyon kaynaklı öksürükleri azaltır; yıllık grip aşısı ve boğmaca içeren aşılar bu kapsamdadır.

Alerjik nezle ve reflü tedavi edilir; ikisi de uzun süren öksürüğün sık ve tedavi edilebilir nedenleridir.

Toz, kimyasal ve hava kirliliğine maruziyet azaltılır; mesleki maruziyet varsa koruyucu önlemler alınır.

Çocuklarda küçük parçalı gıdalar ve oyuncaklar yabancı cisim riski açısından uzak tutulur.

Öksürüklü dönemde birkaç sade uygulama rahatlama sağlar.

Sıvı alımı artırılır. Salgı incelir ve boğaz tahrişi azalır.

Ortam nemlendirilir. Kuru hava öksürüğü artırır; kalorifer ortamında bu daha belirgindir. Buhar banyosu geçici rahatlama sağlar, ancak çocuklarda yanık riski nedeniyle dikkatli olunmalıdır.

Baş yüksekte yatmak gece öksürüğünü azaltır; geniz akıntısı ve reflüde belirgin fark yaratır.

Bal, bir yaşından büyük çocuklarda ve erişkinlerde gece öksürüğünü azaltmada yararlı bulunmuştur. Bir yaşından küçük bebeklere bal verilmez.

Sigara ve sigara dumanı ortamından uzak durulur.

Tahriş edicilerden kaçınılır: güçlü kokular, temizlik kimyasalları, toz ve soğuk kuru hava.

Öksürük kesici şuruplar sınırlı yarar sağlar; küçük çocuklarda kullanılmaz. Kullanılacaksa hekime danışılır.

Balgamlı öksürükte balgamı tutmamak ve çıkarmak yararlıdır; salgının atılması iyileşmeyi destekler.

Reflü düşünülüyorsa yatmadan üç saat önce yemek bitirilir ve yatağın baş kısmı yükseltilir.

Öksürüğün süresi ve niteliği kaydedilir; ne zaman başladığı ve neyle arttığı hekim değerlendirmesini kolaylaştırır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: üç haftayı aşan öksürük, balgamda kan, nefes darlığı ve hırıltı, göğüs ağrısı, ateşin üç günden uzun sürmesi, istemsiz kilo kaybı, gece terlemesi, ses kısıklığının sürmesi, yutma güçlüğü, çocukta ani başlayan öksürük ve boğulma hissi, morarma.