Alerjik astım nedir?

Alerjik astım, belirli alerjenlerle karşılaşınca hava yollarının daralmasıyla seyreden astım tipidir. Astım hastalarının büyük bölümünde tablo bu şekilde gelişir; çocuklarda oran daha da yüksektir.

Mekanizma iki katmanlıdır. Hava yollarında süregelen bir iltihap vardır; buna alerjenle karşılaşınca eklenen kas kasılması ve salgı artışı eklenir. Sonuçta hava yolu daralır, nefes vermek zorlaşır ve hırıltı ortaya çıkar.

Bu iki katman tedavinin de mantığını açıklar. Kurtarıcı ilaçlar kasılmayı çözer ve dakikalar içinde rahatlatır; koruyucu ilaçlar ise iltihabı baskılar ve etkisi düzenli kullanımla ortaya çıkar. Yalnız kurtarıcıyla idare etmek en sık yapılan hatadır ve atakları artırır.

Yakınmalar dört başlıkta toplanır: nefes darlığı, hırıltılı solunum, öksürük ve göğüste sıkışma hissi. Gece ve sabaha karşı artması tipiktir.

Tetikleyiciler kişiye göre değişir ama sık görülenler bellidir: ev tozu akarı, polen, küf, hayvan tüyü ve hamamböceği. Bunların dışında soğuk hava, egzersiz, viral enfeksiyonlar, sigara dumanı, güçlü kokular ve bazı ilaçlar da atağı tetikler.

Alerjik nezle ile birlikte görülmesi çok sıktır; bu ikili birlikte tedavi edildiğinde astım kontrolü de kolaylaşır.

Astım kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Amaç yakınmasız, ilaç ihtiyacı az ve solunum işlevi normale yakın bir gündelik hayat kurmaktır.

Tanı öykü, muayene ve solunum testleriyle konur. Yakınmaların ne zaman arttığı, gece uyandırıp uyandırmadığı, hangi ortamlarda ortaya çıktığı ayrıntılı sorgulanır.

Solunum fonksiyon testi temel incelemedir; hava yolu daralması ve bu daralmanın ilaçla geri dönüp dönmediği ölçülür. Test normal çıktığı hâlde kuşku sürüyorsa ek testler yapılır. Beş yaş altındaki çocuklarda test uygulanamadığı için tanı klinik bulgulara dayanır.

Alerji değerlendirmesi bu tipte belirleyicidir. Deri testleri ya da kan testleriyle duyarlılık araştırılır; sonuç, hangi alerjenden kaçınılacağını ve aşı tedavisinin uygun olup olmadığını gösterir.

Tedavi iki ilaç grubuna dayanır ve ayrımın hasta tarafından bilinmesi gerekir.

Koruyucu tedavi hava yollarındaki iltihabı baskılar. Solunum yoluyla alınan kortizonlu ilaçlar bu grubun temelidir; her gün, yakınma olmasa bile kullanılır. Etkisi günler içinde başlar ve haftalarla artar.

Kurtarıcı tedavi kasılmayı çözer ve dakikalar içinde rahatlatır. Atak anında kullanılır. Kurtarıcı ihtiyacının artması, koruyucu tedavinin yetersiz kaldığını gösteren en güvenilir işarettir.

Alerjik nezle eşlik ediyorsa birlikte tedavi edilir. Seçilmiş hastalarda alerji aşısı gündeme gelir ve uzun süreli uygulanır. Ağır olgularda ileri tedavi seçenekleri değerlendirilir.

İlacın doğru kullanımı en az ilacın kendisi kadar belirleyicidir. İnhaler tekniği her kontrolde gözden geçirilir; ara parça kullanımı etkinliği artırır.

Her hastaya yazılı bir eylem planı verilmesi önerilir: hangi bulguda ne yapılacağı ve ne zaman acile başvurulacağı.

Astımın asıl riski atak ve kontrolsüz seyirdir.

Ağır atak hayati tehlike taşır. Uyarıcı bulgular şunlardır: konuşurken cümle tamamlayamamak, oturarak ve öne eğilerek nefes almak, kaburga aralarının içeri çekilmesi, dudak ve tırnaklarda morarma, kurtarıcı ilaca yanıt alınamaması, aşırı yorgunluk ve uykuya meyil. Bu tabloda 112 aranır.

En sık gözden kaçan risk yanlış ilaç kullanımıdır. Koruyucu tedaviyi bırakıp yalnız kurtarıcıya yüklenmek yakınmayı geçici olarak azaltır, iltihabı sürdürür ve ağır atak olasılığını artırır. Ayda birden fazla kutu kurtarıcı ilaç bitiriyorsanız tedavi gözden geçirilmelidir.

Uzun süre kontrolsüz kalan astımda hava yollarında kalıcı yapısal değişiklikler gelişebilir ve solunum işlevi geri dönmeyecek biçimde azalabilir.

Sigara ve pasif etkilenim tedaviye yanıtı doğrudan düşürür; çocuklarda ev içi sigara en güçlü değiştirilebilir etkendir.

Korunmanın temeli alerjenden kaçınmadır ve bu, teste göre kişiselleştirilir.

Ev tozu akarı için: yatak ve yorgan için koruyucu kılıf, çarşafların sık ve sıcak suda yıkanması, yatak odasında halı ve tüylü oyuncakların azaltılması, nemin dengelenmesi.

Polen için: mevsimde pencerelerin kapalı tutulması, dışarıdan gelince duş almak ve giysi değiştirmek, çamaşırların dışarıda kurutulmaması.

Küf için: rutubetin giderilmesi ve havalandırma. Hayvan alerjisinde ise hayvanın yatak odasına alınmaması ilk adımdır.

Grip aşısı her yıl önerilir; enfeksiyonlar atağın sık tetikleyicisidir.

Günlük düzen, astımda ilaç kadar belirleyicidir.

Koruyucu ilaç her gün, aynı saatte kullanılır. Yakınma olmadığı dönemde de sürdürülür; bu, hastaların en sık aksattığı adımdır.

İnhaler tekniği öğrenilir ve arada tazelenir. Ara parça kullanmak ilacın akciğere ulaşan miktarını belirgin biçimde artırır. Kortizonlu ilaçtan sonra ağız çalkalanır.

Kurtarıcı ilaç yanınızda taşınır ve kullanım sıklığı kaydedilir. Sıklığın artması kontrol randevusu gerektirir.

Yazılı eylem planı buzdolabında ya da telefonda bulundurulur; hangi bulguda ne yapılacağı önceden bellidir.

Tetikleyiciler tanınır ve kaydedilir. Hangi ortamda, hangi mevsimde ve hangi etkinlikten sonra arttığı yazılırsa örüntü net biçimde görünür.

Ev düzenlemesi yapılır: yatak odası önceliklidir, koruyucu kılıf ve sık çamaşır yıkama en somut adımlardır.

Sigara içilmez ve içilen ortamda bulunulmaz.

Egzersiz bırakılmaz. Astım spor yasağı değildir; ısınma süresi uzatılır, gerekiyorsa hekimin önerdiği ilaç egzersiz öncesi kullanılır. Yüzme ve düzenli aerobik etkinlik solunum kapasitesini destekler.

Kilo yönetimi ve reflü tedavisi kontrolü kolaylaştırır.

Grip aşısı her yıl yaptırılır.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: cümle tamamlayamama, oturarak ve öne eğilerek nefes alma, kaburga aralarının içeri çekilmesi, dudak ile tırnaklarda morarma, kurtarıcı ilaca yanıt alınamaması, aşırı yorgunluk ve uykuya meyil, bilinç bulanıklığı.