Sigarayı bırakma nedir?

Sigarayı bırakma, nikotin bağımlılığının tedavi edildiği bir süreçtir. Yalnız bir karar değil; alışkanlığın, bağımlılığın ve yoksunluğun birlikte ele alındığı bir tedavi başlığıdır.

Bağımlılığın çekirdeğinde nikotin vardır. İçildikten saniyeler sonra beyne ulaşır, ödül sistemini uyarır ve etkisi kısa sürede geçer. Kan düzeyi düştüğünde huzursuzluk başlar, yeni sigarayla rahatlar. Bu döngü günde onlarca kez tekrarlandığı için hem kimyasal hem davranışsal bir bağ kurulur.

Yoksunluk gerçektir ve geçicidir. Huzursuzluk, sinirlilik, dikkat dağınıklığı, uykusuzluk, iştah artışı ve yoğun içme isteği ilk günlerde en şiddetlidir, iki ile dört hafta içinde belirgin biçimde azalır. İçme isteği ise daha uzun süre, dalgalar hâlinde gelir ve her dalga birkaç dakika sürer.

Bırakmanın kazancı hızlı başlar. Yirmi dakika içinde nabız ve tansiyon düşer, on iki saatte kandaki karbonmonoksit normale iner, haftalar içinde tat ile koku duyusu düzelir ve öksürük azalır. Bir yıl içinde kalp hastalığı riski belirgin biçimde geriler; yıllar içinde inme ve bazı kanser riskleri düşer.

Bırakmanın hiçbir yaşta geç olmadığı gösterilmiştir. Kırk yaşından önce bırakanlarda kaybedilen yaşam süresinin büyük bölümü geri kazanılır; ileri yaşta bırakmak da akciğer işlevlerinin düşüş hızını yavaşlatır.

Çoğu kişi ilk denemede bırakamaz. Tekrarlanan denemeler başarısızlık değil, sürecin olağan parçasıdır.

Değerlendirmede günlük içilen miktar, kaç yıldır içildiği, uyandıktan sonra ilk sigaraya kadar geçen süre ve önceki bırakma denemeleri sorulur. Bu bilgiler bağımlılık düzeyini ve hangi tedavinin uygun olduğunu gösterir. Eşlik eden depresyon, kaygı bozukluğu ve alkol kullanımı sorgulanır.

Solunum işlevleri değerlendirilebilir; uzun süre içenlerde koah taraması yapılır. Karbonmonoksit ölçümü bazı merkezlerde motivasyon aracı olarak kullanılır.

Tedavi iki ayak üzerine kurulur: davranışsal destek ve ilaç tedavisi. İkisinin birlikte kullanıldığı programlarda başarı oranı, tek başına yapılan denemelere göre belirgin biçimde yüksektir.

Davranışsal destek kısa görüşmelerden yapılandırılmış programlara kadar uzanır. Bırakma tarihi belirlenir, tetikleyiciler listelenir, her tetikleyici için bir yanıt planlanır, çevre düzenlenir ve izlem randevuları verilir. Telefonla destek hatları da bu kapsamdadır; Türkiye'de ücretsiz danışma hattı bulunmaktadır.

İlaç tedavisinde üç ana yaklaşım vardır. Nikotin yerine koyma tedavisi bant, sakız, pastil ve benzeri biçimlerde nikotini kontrollü olarak verir; yoksunluğu azaltır. İkinci ve üçüncü grup, reçeteyle kullanılan ve isteği azaltmayı hedefleyen ilaçlardır. Hangi seçeneğin uygun olduğu bağımlılık düzeyi, eşlik eden hastalıklar ve önceki deneyimlere göre hekim tarafından belirlenir.

Elektronik sigara bir tedavi yöntemi olarak sunulmaz. Uzun dönem güvenliği konusunda veriler sınırlıdır ve bir bölüm kullanıcıda ikili kullanım ortaya çıkar.

İzlem sürecin parçasıdır. İlk aylarda düzenli görüşmeler kayma riskini azaltır.

Sigara kullanımının zararları geniş bir alana yayılır; bırakmanın kazancı da aynı ölçüde geniştir.

Kalp ve damar sistemi ilk sırada gelir. Kalp krizi, inme, damar tıkanıklığı ve yüksek tansiyon riski belirgin biçimde artar. Bırakıldığında bu risk aylar içinde düşmeye başlar.

Solunum sistemi ikinci başlıktır. Koah, kronik bronşit ve akciğer kanseri doğrudan ilişkilidir. Sigara bırakıldığında akciğer işlevlerindeki yıllık düşüş hızı yavaşlar; kaybedilen doku geri gelmez ama gidiş değişir.

Kanser riski akciğerle sınırlı değildir: ağız, gırtlak, yemek borusu, mide, pankreas, mesane, böbrek ve rahim ağzı kanserleriyle ilişkilendirilmiştir.

Diğer etkiler sık atlanır: yara iyileşmesinin bozulması, ameliyat sonrası komplikasyonların artması, diş eti hastalığı ve diş kaybı, kemik erimesi, katarakt, erken cilt yaşlanması, kısırlık ve erkeklerde sertleşme sorunu.

Gebelikte ayrı bir başlıktır: düşük, erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve ani bebek ölümü riskini artırır.

Pasif etkilenim de gerçektir. Evde sigara içilmesi çocuklarda astım ataklarını, orta kulak iltihabını ve solunum yolu enfeksiyonlarını artırır.

Bırakma sürecinin kendi riskleri de yönetilir. En sık karşılaşılan iki sorun kilo artışı ve ruh hâli değişikliğidir. Kilo artışı çoğu kişide birkaç kilo düzeyindedir ve beslenme ile hareketle yönetilebilir; sigaranın zararı bu artışın çok üzerindedir. Depresyon öyküsü olanlarda bırakma döneminde ruh hâli yakından izlenir.

Bırakma günü ve sonraki haftalar planla yönetildiğinde çok daha kolay geçer.

Bir tarih belirlenir. İki hafta içinde, yoğun stres dönemine denk gelmeyen bir gün seçilir ve çevreye duyurulur.

Çevre temizlenir. Evde, araçta ve iş yerinde sigara, çakmak ve kül tablası bırakılmaz. Araç ve ev havalandırılır, koku kaynakları kaldırılır.

Tetikleyiciler listelenir ve her biri için bir yanıt yazılır: sabah kahvesi, telefon görüşmesi, araç kullanmak, yemek sonrası, iş molası, alkollü ortam. İlk haftalarda bu durumların bir bölümü geçici olarak değiştirilir.

İsteğin dalga gibi geldiği bilinir. Bir istek dalgası birkaç dakika sürer ve kendiliğinden azalır. O dakikalar için hazır bir plan tutulur: su içmek, yürümek, dişleri fırçalamak, birini aramak, ellerle bir şey yapmak.

İlk hafta alkol ve yoğun kafeinden uzak durmak kayma riskini azaltır.

Hareket eklenir. Kısa yürüyüşler hem isteği azaltır hem kilo artışını dengeler.

Beslenme düzenlenir. Öğün atlamamak, atıştırmalık olarak sebze ve meyve bulundurmak, su tüketimini artırmak iştah artışını yönetir.

İlaç tedavisi başlandıysa düzenli kullanılır ve yan etkiler hekime bildirilir.

Kayma yaşanırsa süreç bırakılmaz. Tek bir sigara her şeyi geri almaz; asıl risk, suçlulukla eski düzene dönmektir. O gün ne olduğu yazılır ve plan güncellenir.

Kazanımlar görünür kılınır: içilmeyen gün sayısı, öksürüğün azalması, nefesin rahatlaması, tat ile koku duyusunun düzelmesi.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: çökkün ruh hâlinin derinleşmesi, uykusuzluğun sürmesi, göğüs ağrısı ve nefes darlığı, kan tükürme, kilo kaybı, sesin kısılması, ilaç tedavisine bağlı belirgin yan etki.