Kaygı nedir?

Kaygı, tehlike ya da belirsizlik karşısında ortaya çıkan doğal bir duygudur. Vücudu hazırlar: kalp hızlanır, dikkat keskinleşir, kaslar gerilir.

Bu yanıt işe yarar. Sınav öncesi çalışmayı, trafikte dikkatli olmayı ve bir işi zamanında bitirmeyi sağlayan şey de aynı sistemdir.

Sorun, kaygının ölçüsü ya da süresi bozulduğunda başlar.

Ayrımı yapan üç soru vardır. Kaygı, durumun gerçek büyüklüğüyle orantılı mı? Tehdit geçtiğinde geriliyor mu? Günlük yaşamı, ilişkileri, işi ya da okulu etkiliyor mu?

Bu üç soruya verilen yanıt tabloyu belirler. Orantısız, sürekli ve işlevi bozan kaygı artık bir bozukluktur ve tedavi edilebilir.

Kaygı bedende de yaşanır. Çarpıntı, nefes darlığı, mide bulantısı, baş dönmesi, titreme ve kas ağrısı sık görülür. Kişi bu belirtiler nedeniyle önce dâhiliye ya da kardiyoloji bölümüne başvurur; tetkikler normal çıkar ve tanı gecikir.

Çocuklarda kaygı farklı görünür. Karın ağrısı, baş ağrısı, uykuya dalamama, okula gitmek istememe ve aşırı yapışkanlık biçiminde ortaya çıkar; çocuk kaygısını sözcüklerle anlatmaz.

Bu sayfa kaygının genel çerçevesini anlatır. Panik atak, sosyal kaygı, sınav kaygısı ve yaygın kaygı bozukluğu gibi tablolar kendi sayfalarında ele alınır.

Kaygı bozuklukları en iyi yanıt veren ruhsal tablolar arasındadır.

Değerlendirme görüşmeyle yapılır. Kaygının ne zamandır sürdüğü, hangi durumlarda arttığı, kaçınılan ortamlar ve günlük yaşamın ne kadar etkilendiği sorgulanır.

Bedensel belirtiler öne çıkıyorsa önce bunların nedeni araştırılır. Tiroit testleri, kan sayımı, kan şekeri ve gerekiyorsa elektrokardiyografi istenir.

Kullanılan ilaçlar, kafein tüketimi, alkol ve madde kullanımı sorgulanır; bunlar kaygıyı taklit edebilir ya da artırabilir.

Hangi kaygı bozukluğunun söz konusu olduğu belirlenir: panik atak, sosyal kaygı, yaygın kaygı, özgül fobi ya da ayrılma kaygısı. Bu ayrım tedaviyi yönlendirir.

Eşlik eden depresyon ve uyku sorunları ayrıca değerlendirilir; ikisi çok sık birlikte görülür.

Tedavide iki ana yol vardır ve çoğu kişide birlikte kullanılır.

Psikoterapi ilk basamaktır. Bilişsel davranışçı yaklaşım kaygı bozukluklarında en iyi çalışılmış yöntemdir; kaygıyı besleyen düşünceler ve kaçınma davranışları üzerinde çalışılır.

Kademeli karşılaşma bu tedavinin merkezindedir. Kaçınılan durumla planlı biçimde karşılaşmak kaygıyı zamanla söndürür; kaçınmak ise kısa vadede rahatlatıp uzun vadede büyütür.

İlaç tedavisi orta ve ağır tablolarda, terapiye erişimin güç olduğu durumlarda ve eşlik eden depresyonda kullanılır. İlaçların etkisi birkaç haftada başlar; bu süre baştan konuşulmazsa kişi ilacı erken bırakır.

İlaç kendi kararınızla kesilmez; azaltma planı hekim tarafından yapılır.

Çocuklarda tedavi aileyi de kapsar. Kaçınmayı destekleyen tutumlar ve aşırı güvence verme üzerinde çalışılır.

Nefes ve gevşeme çalışmaları, düzenli egzersiz ve uyku düzeni plana eklenir.

Kaygı bozukluklarının riski, tedavi edilmediğinde yerleşmesi ve yaşamı daraltmasıdır.

Kaçınma bu daralmanın motorudur. Kişi kaygı yaratan ortamlardan uzak durur; kısa vadede rahatlar ama kaygı bir sonraki karşılaşmada daha güçlü döner. Zamanla iş, okul ve sosyal yaşam kısıtlanır.

Depresyon en sık eşlik eden tablodur ve tedavi edilmeyen kaygı zemininde gelişir.

Alkol ve madde kullanımı ikinci risktir. Kişi kaygıyı bastırmak için alkole yönelebilir; bu, geçici rahatlama sağlayıp bağımlılık ve daha ağır kaygıya yol açar.

Gereksiz tetkik ve doktor gezme döngüsü de gerçektir. Bedensel belirtiler nedeniyle tekrarlanan testler hem kaygıyı besler hem tanıyı geciktirir.

Çocuklarda okul reddi ve akademik gerileme görülür; erken müdahale bu tabloyu belirgin biçimde değiştirir.

İntihar düşüncesi kaygı bozukluklarında da görülebilir, özellikle depresyon eşlik ettiğinde. Bu düşünceler ortaya çıktığında beklenmez.

Korunmada uyku düzeni ilk sıradadır; uykusuzluk ile kaygı birbirini besleyen bir döngü kurar.

Düzenli egzersiz kaygıyı azaltan en iyi gösterilmiş yaşam düzenlemesidir; haftanın çoğu gününe yayılan tempolu yürüyüş yeterlidir.

Kafein azaltılır. Çay, kahve, kola ve enerji içecekleri çarpıntı ve huzursuzluğu doğrudan artırır.

Alkol kaygıyı geçici bastırır, ertesi gün artırır; bu döngü fark edilmelidir.

Sigara bırakılır.

Nefes çalışmaları öğrenilir; yavaş ve karından nefes almak akut kaygıyı düşürür.

Sosyal bağlar korunur; yalnızlık kaygıyı büyütür.

Çocuklarda kaçınmayı desteklememek ve duyguyu adlandırmayı öğretmek koruyucudur.

Kaygıda günlük düzen, tedavinin taşıyıcısıdır ve etkisi birkaç haftada hissedilir.

Uyku saatleri sabitlenir. Her gün aynı saatte kalkmak, hafta sonu dâhil, en güçlü düzenleyicidir.

Düzenli egzersiz yapılır. Tempolu yürüyüş, yüzme ya da bisiklet haftanın çoğu gününe yayılır.

Kafein öğleden sonra kesilir; enerji içecekleri bırakılır.

Alkol azaltılır; kaygıyı bastırmak için kullanılmaz.

Nefes çalışması öğrenilir ve günde birkaç kez uygulanır: burundan yavaş alıp ağızdan uzun süre vermek, nefesi karına indirmek. Kaygı anında bekleyerek değil, uygulayarak geçirilir.

Gevşeme ve farkındalık çalışmaları eklenir.

Kaçınma listesi çıkarılır. Kaçınılan durumlar en kolaydan en zora sıralanır ve üzerine planlı biçimde gidilir; bu çalışma terapistle birlikte yürütüldüğünde daha etkilidir.

Endişe için gün içinde belirli bir zaman ayrılır. Endişeler o saate ertelenir ve yazılır; bu yöntem gün boyu süren endişeyi belirgin biçimde azaltır.

Haber ve sosyal medya kullanımı sınırlanır.

Güvence arama davranışı azaltılır; tekrar tekrar sormak kaygıyı kısa süre yatıştırır, uzun vadede besler.

İlaç kullanılıyorsa düzenli alınır ve kendi kararıyla kesilmez.

Çocuklarda duygu adlandırılır, kaçınma desteklenmez ve küçük adımlarla karşılaşma planlanır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kaygının günlük yaşamı, işi ya da okulu etkilemesi, kaçınılan ortamların artması, uykunun bozulması, çarpıntı ve nefes darlığı ataklarının tekrarlaması, alkol ya da ilaçla kendini yatıştırma, çökkünlük ve umutsuzluk, yaşama isteğinin azalması.