Özgül fobi nedir?

Özgül fobi, belirli bir nesne ya da duruma karşı duyulan, gerçek tehlikeyle orantısız ve kaçınmaya yol açan yoğun korkudur. Kişi korkusunun abartılı olduğunu çoğu zaman bilir; bilmek korkuyu azaltmaz.

En sık görülen türler bellidir: hayvan korkuları (köpek, kedi, böcek, yılan), yükseklik, kapalı alan, uçak, iğne ve kan görme, diş hekimi, kusma, karanlık, fırtına, tünel ve köprü.

Korku yalnız düşüncede kalmaz. Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı, mide bulantısı ve baş dönmesi eşlik eder. Kan ve iğne korkusunda tablo farklıdır: nabız ve tansiyon önce yükselir sonra düşer, bu yüzden bayılma sık görülür. Bu ayrım tedaviyi de değiştirir.

Asıl sorunu yaratan kaçınmadır. Uçağa binmemek tatili, iğne korkusu tedaviyi, kusma korkusu yemek yemeyi, kapalı alan korkusu asansörü ve tomografi çekimini engeller. Kaçınma kısa vadede rahatlatır ve korkuyu her seferinde biraz daha büyütür.

Çoğu fobi çocuklukta başlar. Çocukluk korkularının bir bölümü kendiliğinden geçer; günlük hayatı kısıtlamaya başladığında ele alınması gerekir.

Tedaviye yanıtı en yüksek ruhsal tablolardan biridir. Doğru uygulanan kademeli karşılaşma çalışmalarıyla birçok kişide birkaç oturumda belirgin sonuç alınır.

Tanı görüşmeyle konur. Korkulan durum, korkunun şiddeti, kaçınma davranışları ve bunların günlük hayatı ne kadar kısıtladığı değerlendirilir. Kalp çarpıntısı ve baş dönmesi ön plandaysa bedensel nedenler dışlanabilir.

Ayırıcı tanı yapılır. Panik bozuklukta atak beklenmedik biçimde ve belirli bir uyaran olmadan gelir; özgül fobide ise korku belirli bir nesne ya da duruma bağlıdır. Sosyal kaygıda korkulan şey başkalarının değerlendirmesidir.

Tedavinin çekirdeği kademeli karşılaşmadır. Korkulan durum kolaydan zora sıralanır ve basamak basamak, kaçınmadan denenir. Köpek korkusunda uzaktan fotoğrafla başlayıp bağlı bir köpeğin yanında durmaya kadar ilerleyen bir sıra kurulur. Her basamakta kaygının kendiliğinden azaldığı yaşanarak öğrenilir.

Bu çalışma bilişsel davranışçı terapi (BDT) çerçevesinde yürütülür. Bazı fobilerde tek uzun oturumda yapılan yoğun karşılaşma çalışmaları da etkilidir. Sanal gerçeklik uygulamaları uçak ve yükseklik korkusunda kullanılmaktadır.

Kan ve iğne korkusunda ek bir teknik gerekir. Bayılmayı önlemek için kas gerginliğini artıran uygulamalar öğretilir; kollar ve bacaklar kasılarak tansiyonun düşmesi engellenir. Gevşeme teknikleri bu fobide tek başına uygun değildir.

İlaç tedavisi rutin olarak gerekmez. Zorunlu ve tek seferlik durumlarda, örneğin bir uçuş öncesinde hekim kararıyla kullanılabilir; ancak sürekli kullanım kaçınmayı pekiştirebilir.

Çocuklarda tedavi oyun ve aile katılımıyla yürütülür.

Fobinin kendisi tehlikeli değildir; zararı kaçınmanın hayatı daraltmasından gelir.

En somut sonuç tıbbi bakımın aksamasıdır. İğne ve kan korkusu nedeniyle kan verdirmemek, aşı olmamak, diş tedavisini ertelemek ve gebelik izlemini aksatmak ciddi sonuçlar doğurur. Kapalı alan korkusu manyetik rezonans çekimini engelleyebilir; bu durumda açık cihaz ve hafif sedasyon seçenekleri hekimle konuşulur.

İkinci sonuç iş ve sosyal kısıtlanmadır. Uçak korkusu iş olanaklarını, köprü ve tünel korkusu ulaşımı, hayvan korkusu parkta yürümeyi engeller.

Üçüncüsü eşlik eden tablolardır. Uzun süren ve tedavi edilmeyen fobide depresyon, başka kaygı bozuklukları ve alkol kullanımı eklenebilir.

Kan ve iğne korkusunda bayılma kendisi bir risktir; düşmeye bağlı yaralanmalar görülebilir. İşlem öncesinde durumun sağlık personeline söylenmesi ve yatarak işlem yapılması bu riski azaltır.

Çocuklarda korunmanın anahtarı ailenin tutumudur. Çocuğun korktuğu durumdan tamamen uzaklaştırılması korkuyu kalıcılaştırır. Ebeveynin kendi korkusunu belli etmesi de öğrenmeyi hızlandırır; iğne öncesinde annenin paniklemesi çocukta korkuyu pekiştirir.

Korkulan durumla karşılaşmayı erteleme alışkanlığından vazgeçmek, en etkili koruyucu davranıştır.

Fobiyle baş etmenin merkezinde tek bir ilke var: kaçınmayı azaltmak.

Basamak listesi yapılır. Korkulan durum en kolaydan en zora doğru on kadar adıma bölünür. Her adım, kaygı belirgin biçimde azalana kadar tekrarlanır; azalmadan bir üst basamağa geçilmez.

Kaçış ve güvenlik davranışları bırakılır. Gözleri kapatmak, telefona bakmak, yanında biri olmadan denememek ve içeriden hızla çıkmak öğrenmeyi engeller.

Nefes düzeni kullanılır. Yavaş ve uzun nefes vermek çarpıntıyı ve baş dönmesini azaltır. Hızlı ve derin nefes almak ise belirtileri artırır.

Kan ve iğne korkusunda farklı çalışılır. Gevşemek yerine kollar, bacaklar ve gövde kasları on beş saniye kadar kasılıp gevşetilir; bu, tansiyonun düşmesini ve bayılmayı önler. İşlem sırasında yatmak ve bacakları yukarı kaldırmak da yardımcı olur.

Tıbbi işlemler ertelenmez. Korkunuzu işlemi yapacak kişiye söylemek pratik çözümler doğurur: yatarak işlem, yüzeysel uyuşturucu krem, bakmamak için başın çevrilmesi, işlem sırasında konuşma.

Çocuklarda kademeli yaklaşım oyunla desteklenir. Küçük adımlar övülür, korkuyla alay edilmez, çocuk zorla karşı karşıya bırakılmaz.

Uyku düzeni ve kafeinin azaltılması bedensel belirtileri hafifletir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kaçınmanın tıbbi bakımı engellemesi, işe ve okula gidememe, çökkün ruh hâlinin eklenmesi, alkol ile ilaç kullanarak baş etme, bayılmaların tekrarlaması.