Bireysel psikoterapi nedir?

Bireysel psikoterapi, kişinin bir ruh sağlığı uzmanıyla birebir görüşerek zorlandığı duygu, düşünce ve ilişki örüntüleri üzerinde çalıştığı planlı bir süreçtir. Halk arasında terapi denir. Sohbetten ayıran şey bir yöntemi, hedefi ve izlemi olmasıdır.

Tek bir psikoterapi yoktur. Farklı yaklaşımlar farklı kapılardan girer. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) düşünce ve davranış örüntüsünü hedefler, hedefe yönelik ve süreli çalışır. Psikodinamik yaklaşım geçmiş ilişkilerin bugüne taşınan izlerini ele alır. Şema terapi çocuklukta yerleşen kalıpları çalışır. Kabul ve kararlılık temelli yaklaşımlar duyguyla mücadele etmek yerine değerlere göre davranmayı öğretir. Travma alanında göz hareketleriyle duyarsızlaştırma gibi özel yöntemler kullanılır.

Yöntem seçimi tanıya, kişinin beklentisine ve uzmanın eğitimine göre yapılır. Bir tabloda tek doğru yöntem yoktur; kaygı bozukluklarında ve uykusuzlukta yapılandırılmış yaklaşımların verisi güçlüdür, kişilerarası tekrar eden sorunlarda daha derinlemesine çalışan yöntemler tercih edilebilir.

Süre ve sıklık baştan konuşulur. Kısa süreli programlar sekiz ile yirmi görüşme arasında planlanır, derinlemesine çalışan yaklaşımlar aylara ya da yıllara yayılabilir. Görüşmeler genellikle haftada bir ve kırk beş ile elli dakika sürer.

Uygulama yetkisi açıktır. Psikoterapi, psikiyatri hekimleri ve bu alanda eğitim almış klinik psikologlar tarafından yürütülür. İlaç kararı yalnız hekime aittir. Terapi ile ilaç birbirinin rakibi değildir; birçok tabloda birlikte kullanılır.

Süreç değerlendirme görüşmesiyle başlar. Yakınmaların ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı, günlük işlevin ne kadar etkilendiği ayrıntılı konuşulur. Uyku, iştah, madde ve alkol kullanımı, bedensel hastalıklar ve kullanılan ilaçlar sorulur. Gerekiyorsa ölçekler uygulanır ve bu, ilerlemeyi karşılaştırmak için bir başlangıç noktası verir.

Ardından bir çerçeve kurulur. Hangi sorunun öncelikli olduğu, hangi yöntemin uygun düştüğü, kaç görüşme planlandığı ve nasıl ilerleneceği birlikte belirlenir. Bu aşamada hedeflerin somut yazılması işe yarar: uykuya bir saat içinde dalabilmek, topluluk önünde konuşabilmek, tartışmayı bağırmadan sürdürebilmek gibi.

Görüşmelerin içeriği yönteme göre değişir. Yapılandırılmış yaklaşımlarda gündem belirlenir, beceri öğretilir ve haftaya bir uygulama planlanır. Derinlemesine çalışan yaklaşımlarda konuşmanın akışı daha serbesttir; tekrar eden ilişki örüntüleri terapistle kurulan ilişkide de gözlenir ve üzerinde çalışılır.

İlerleme düzenli olarak gözden geçirilir. Belirli aralıklarla nerede olunduğu konuşulur; yanıt alınamıyorsa yöntem değiştirilir, hekim değerlendirmesi eklenir ya da uygulayıcı değişikliği gündeme gelir. Süreci belirsizce uzatmak doğru bir yaklaşım değildir.

Sonlandırma da planlanır. Son görüşmelerde kazanılan beceriler yazılı bir plana dönüştürülür, zorlanma dönemlerinde ne yapılacağı belirlenir. Belirli aralıklarla yapılan hatırlatma görüşmeleri kazanımın korunmasına yardımcı olur.

Çevrimiçi görüşme birçok tabloda yüz yüze görüşmeye yakın sonuç verir. Ağır tablolarda, acil risk varlığında ve ilk değerlendirmede yüz yüze görüşme tercih edilir.

Psikoterapi bedensel bir işlem değildir. Buna karşılık üzerinde durulması gereken başlıklar var.

En sık yaşanan zorluk, zorlayıcı konular açıldığında sıkıntının geçici olarak artmasıdır. Travma ve kaçınma çalışmalarında bu beklenen bir tepkidir; hız, kişinin taşıyabileceği düzeyde tutulur. Baştan anlatılmadığında terapinin yarıda bırakılmasına yol açar.

Uygulayıcının yetkisi ayrı bir başlık. Psikoterapi eğitim ve süpervizyon gerektirir; sosyal medyada koçluk ya da danışmanlık adıyla sunulan hizmetlerin bir bölümü bu niteliği taşımaz. Unvanı ve eğitimi sormak hakkınızdır ve ilk görüşmede sorulabilir.

Her tablo yalnız terapiyle yönetilmez. İntihar düşüncesi, gerçeklikten kopma bulguları, ağır çökkünlük, kontrolsüz madde ve alkol kullanımı, yeme bozukluğunda ciddi kilo kaybı gibi durumlarda öncelik hekim değerlendirmesi ve gerekli görülen tıbbi tedavidir. Terapi bu tablolarda sürecin bir parçası olur, tek başına yeterli olmaz.

Sınırlar konusu da net olmalı. Terapist ile danışan arasında arkadaşlık, ticari ilişki ve ikili roller terapinin işleyişini bozar. Görüşme dışında sürekli mesajlaşma, seans kaydı talebi ve üçüncü kişilerle bilgi paylaşımı çerçevesi baştan konuşulur. Gizliliğin sınırı da anlatılır: kendine ya da başkasına yönelik ciddi risk bildirim gerektirir.

Son olarak beklenti. Terapi zorlayıcı olayları ortadan kaldırmaz, onlarla baş etme biçimini değiştirir. Kalıcı ve hızlı iyileşme vaat eden yaklaşımlara temkinli yaklaşmak gerekir.

Terapi görüşme odasında başlar, hayatta işler. Aradaki bağı kuran birkaç alışkanlık var.

Görüşme sonrası birkaç dakika ayırmak en kolay olanı. Konuşulanlardan aklınızda kalan bir cümleyi not etmek, hafta içinde ona dönmeyi kolaylaştırır.

Seans arası çalışma verildiyse küçük tutulur. Günde beş dakikalık bir kayıt, haftada iki kez küçük bir deneme. Büyük hedefler ertelenmeye yol açar.

Uyku, hareket ve madde düzeni terapiyi doğrudan etkiler. Uykusuz bir hafta kaygı eşiğini düşürür. Alkol duyguyu kısa süre bastırıp ertesi gün artırır ve bu döngü terapide en sık kırılan halkalardan biridir.

Görüşmeye düzenli gelmek yöntemden bağımsız biçimde sonucu etkiler. Zor bir konu açıldıktan sonra seansı iptal etme isteği sık görülür; bunu terapistle konuşmak, kaçınmayı sürdürmekten daha yararlıdır.

İlerlemeyi hafızaya bırakmamak gerekir. Başlangıçtaki ölçek sonucunu ya da ilk seansta yazdığınız hedefi saklamak, aylar sonra gerçekten ne değiştiğini görmenin en sağlam yoludur.

Sonlandırdıktan sonra kazanımı korumak ayrı bir iştir. Yazılı plana zorlanma dönemlerinde dönmek, becerileri arada tekrarlamak ve gerekirse hatırlatma görüşmesi almak işe yarar. Belirtilerin bir dönem geri gelmesi başarısızlık sayılmaz.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kendine zarar verme düşüncesi, uykunun tamamen bozulması, yeme düzeninin ciddi biçimde değişmesi, işe ve okula devam edememe, madde ile alkol kullanımının artması, yakınmaların terapiye rağmen belirgin biçimde ağırlaşması.