Yeme bozukluğu nedir?

Yeme bozuklukları, yeme davranışının ve beden algısının ciddi biçimde bozulduğu ruhsal hastalıklardır. Bedeni doğrudan etkiledikleri için hem ruhsal hem tıbbi izlem gerektirir.

Bu tablolar bir tercih ya da özenti değildir. Ruhsal hastalıklar içinde ölüm oranı en yüksek gruplardan biridir ve bu, hastalığın ciddiyetini gösterir.

Üç ana biçimi vardır.

Birincisinde kişi yemeyi ileri düzeyde kısıtlar. Beden ağırlığı düştüğü hâlde kendini olduğundan farklı algılar, kilo alma korkusu baskındır ve kısıtlama denetim duygusu verir.

İkincisinde tıkanırcasına yeme atakları ve ardından telafi davranışları görülür: kusma, laksatif kullanımı, aşırı egzersiz, öğün atlama. Bu grupta beden ağırlığı normal görünebilir; bu yüzden tablo gizli kalır.

Üçüncüsünde telafi olmadan tıkanırcasına yeme atakları vardır; ataklar sonrası suçluluk ve utanç belirgindir.

Başlangıç çoğunlukla ergenlik ve genç erişkinlik dönemindedir. Erkeklerde de görülür ve bu grupta tanı daha çok gecikir.

Gizlilik hastalığın parçasıdır. Kişi durumu saklar, yemek yediğini söyler, tuvalete öğün sonrası gider ve bol giysi tercih eder. Aileler bu işaretleri geç fark eder.

Erken tanı sonucu doğrudan değiştirir. Bu nedenle kuşku duyulduğunda beklenmez.

Tanı görüşmeyle konur. Yeme davranışı, telafi davranışları, beden algısı ve bunların yaşamı ne kadar etkilediği sorgulanır.

Kişi durumu saklayabileceği için aile ve yakın çevrenin gözlemi ayrıca alınır.

Bedensel değerlendirme tanının ayrılmaz parçasıdır. Nabız, tansiyon, ayakta ve yatarken tansiyon değişimi, vücut sıcaklığı ve genel durum incelenir.

Kan tetkikleri istenir: kan sayımı, elektrolitler, böbrek ve karaciğer testleri, tiroit testleri, kan şekeri. Elektrokardiyografi çekilir; ritim bozuklukları bu tablonun en tehlikeli yanıdır.

Uzun süren olgularda kemik yoğunluğu ölçümü yapılır.

Benzer görünen bedensel hastalıklar dışlanır: tiroit hastalıkları, çölyak, iltihabi bağırsak hastalıkları ve şeker hastalığı.

Tedavi ekip işidir. Ruh sağlığı hekimi, psikolog, diyetisyen ve iç hastalıkları ya da çocuk hekimi birlikte çalışır.

İlk hedef tıbbi güvenliktir. Nabzın düşmesi, tansiyon düşüklüğü, elektrolit bozukluğu ve ritim değişikliği varsa hastane izlemi gerekir.

Beslenme desteği kademeli verilir. Uzun süre az beslenen kişide hızlı ve yoğun beslenme ciddi sorunlara yol açabilir; bu nedenle plan hekim ve diyetisyen tarafından yapılır ve evde kendi başına uygulanmaz.

Psikoterapi tedavinin merkezindedir. Bilişsel davranışçı yaklaşım ve ergenlerde aile temelli tedavi en iyi sonuç veren yöntemlerdir.

İlaç tedavisi eşlik eden depresyon, kaygı ve takıntı belirtileri için kullanılır; seçim hekime aittir.

Diş erozyonu, adet düzensizliği ve kemik kaybı gibi sonuçlar ayrıca ele alınır.

Ailenin sürece katılması, özellikle ergenlerde, sonucu belirgin biçimde etkiler.

Yeme bozuklukları ruhsal hastalıklar içinde en yüksek tıbbi risk taşıyan gruptandır.

En ciddi tehlike kalp üzerindedir. Elektrolit dengesizlikleri ritim bozukluklarına ve ani ölüme yol açabilir; kusma ve laksatif kullanımı bu riski belirgin biçimde artırır.

Nabzın belirgin yavaşlaması, tansiyon düşüklüğü, bayılma ve vücut sıcaklığının düşmesi acil bulgulardır.

Kemik kaybı uzun dönem sonucudur. Ergenlikte kaybedilen kemik kütlesi tamamen geri kazanılmayabilir ve ileride kırık riski artar.

Adet düzensizliği ve doğurganlık sorunları görülür.

Diş sağlığı kusma davranışında hızla bozulur; mide asidi mineyi aşındırır ve bu hasar geri dönmez. Kusma sonrası hemen fırçalamak aşınmayı artırır.

Sindirim sorunları, kabızlık ve reflü sık görülür.

Depresyon ve intihar riski ayrıca vurgulanmalıdır; bu tablolarda risk yüksektir ve açıkça sorulmalıdır.

Uzun süre az beslenen kişide beslenmeye ani ve yoğun başlamak tehlikelidir; bu nedenle plan hekim gözetiminde yürütülür.

Korunmada aile ve okul ortamının dili belirleyicidir. Beden ve kilo üzerinden yapılan yorumlar, iyi niyetli olsa bile risk yaratır.

Evde beslenme sağlık üzerinden konuşulur; görünüm üzerinden değil.

Birlikte ve düzenli öğünler koruyucudur.

Kısıtlayıcı diyetler ergenlerde uygulanmaz; diyet öyküsü bu tabloların en sık başlangıcıdır.

Sosyal medyada beden imgesi içerikleri sınırlanır ve bunlar üzerine konuşulur.

Zorbalık ve alay edilme ciddiye alınır; okulla iletişim kurulur.

Beden ağırlığının vurgulandığı spor dallarında sporcular izlenir.

Erken işaretler bilinir: öğün atlama, birlikte yememe, öğün sonrası tuvalete gitme, aşırı egzersiz ve bedenle aşırı meşguliyet.

Bu tabloda aileye ve kişiye düşen iş, tedaviyi sürdürülebilir kılmak ve güvenliği korumaktır.

Öğünler düzenli ve planlıdır. Öğün saatleri sabitlenir; atlanmaz ve pazarlık konusu yapılmaz.

Mümkün olduğunca birlikte yenir. Yemek masası bir çatışma alanı hâline getirilmez.

Beslenme planı diyetisyen ve hekim tarafından yapılır; internetten alınan planlar ve kalori sayımı uygulanmaz.

Evde tartı kaldırılabilir; tartılma sıklığı hekim tarafından belirlenir.

Kilo ve beden üzerine yorum yapılmaz; ne olumsuz ne olumlu. Övgü bile beden odaklı olduğunda tabloyu besler.

Konuşma sağlık ve işlevsellik üzerinden yürütülür: enerji, uyku, dikkat, güç.

Kusma varsa hemen sonrasında diş fırçalanmaz; ağız suyla çalkalanır ve yarım saat beklenir. Fırçalamak asit yumuşatmış mineyi aşındırır.

Diş hekimi kontrolü plana eklenir.

Aşırı egzersiz sınırlanır; egzersiz kararı hekimle birlikte verilir.

Laksatif ve idrar söktürücü kullanımı bırakılır; bırakma sürecinde geçici şişkinlik olabilir ve bu, hekimle konuşulur.

Sosyal medya kullanımı gözden geçirilir; beden imgesi içerikleri sınırlanır.

Randevular ve kan tetkikleri aksatılmaz.

Aileye destek de gereklidir; bu süreç uzun ve yıpratıcıdır.

Acil ya da erken başvuru gerektiren durumlar şunlardır: bayılma ve baş dönmesi, çarpıntı ve düzensiz nabız, göğüs ağrısı, ileri halsizlik, kusmada kan, aşırı kas güçsüzlüğü ve kramplar, hızlı kilo kaybı, adetin kesilmesi, yaşama isteğinin azalması ve kendine zarar verme düşüncesi.