Kemik yoğunluğu ölçümü nedir?

Kemik yoğunluğu ölçümü, kemiklerin mineral içeriğini düşük dozlu röntgen ışınıyla ölçen bir tetkiktir. Yaygın kullanılan yöntemin kısaltması DEXA ya da DXA'dır.

Amacı kemik erimesini, yani osteoporozu saptamaktır. Osteoporoz sessiz ilerler; ilk belirtisi çoğu zaman bir kırıktır. Bu yüzden kırık olmadan önce riski görmek için ölçüm yapılır.

Ölçüm genellikle bel omurları ve kalça üzerinden yapılır, çünkü kırık riski açısından en kritik bölgeler burasıdır. Sonuç iki değerle verilir. T skoru, ölçümünüzü genç ve sağlıklı bir erişkinin ortalamasıyla karşılaştırır ve tanı bu değere göre konur. Z skoru ise sizinle aynı yaştaki kişilerle karşılaştırır ve çocuklarda, gençlerde, menopoz öncesi kadınlarda tercih edilir.

Sonucun tek başına yeterli olmadığı bir nokta var: kırık riski yalnızca yoğunluğa bağlı değildir. Yaş, önceki kırık öyküsü, ailede kalça kırığı, sigara, kortizon kullanımı ve düşme eğilimi de belirleyicidir. Bu yüzden hekimler yoğunluk sonucunu risk hesaplama araçlarıyla birlikte kullanır.

İşlem basit ve ağrısızdır. Giyinik olarak bir masaya sırtüstü yatarsınız, cihazın kolu vücudunuzun üzerinden yavaşça geçer. Kapalı bir tünel yoktur. Ölçüm on ile yirmi dakika arasında biter. Kullanılan ışın dozu düz akciğer filminden bile düşüktür.

Sonuç raporunda T skoru üzerinden bir sınıflama yapılır: normal, kemik yoğunluğunda azalma ve osteoporoz. Bu sınıflama tedavi kararının başlangıç noktasıdır, tek belirleyicisi değildir.

Osteoporoz saptandığında ilk iş nedeni araştırmaktır. Menopoz sonrası dönem en sık nedendir, ancak D vitamini eksikliği, tiroid ve paratiroid hastalıkları, uzun süreli kortizon kullanımı, emilim bozuklukları, böbrek hastalığı ve bazı ilaçlar da kemik kaybı yapar. Bu yüzden ölçümle birlikte kan testleri istenir.

Tedavide temel iki basamak vardır. İlk basamak yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı, düzenli yük taşıyan egzersiz, sigaranın bırakılması ve düşme riskinin azaltılmasıdır. İkinci basamak kemik kaybını yavaşlatan ya da kemik yapımını artıran ilaçlardır; hangi ilacın uygun olduğunu ve ne kadar süre kullanılacağını hekim belirler.

Takip ölçümü genellikle bir ile iki yıl sonra yapılır. Daha sık ölçüm anlamlı fark göstermez. Takip mümkünse aynı cihazda yapılmalıdır, çünkü farklı cihazların sonuçları birebir karşılaştırılamaz.

Hazırlık kısadır. Ölçümden önceki gün kalsiyum takviyesi almamanız istenir; bağırsakta kalan tablet görüntüyü etkileyebilir. Üzerinizde metal düğme, fermuar ve takı olmayan rahat bir kıyafet tercih edin.

Yakın zamanda kontrastlı bir tetkik yaptırdıysanız bunu söyleyin. Baryumlu inceleme, kontrastlı tomografi ya da nükleer tıp tetkiki sonrası genellikle belirli bir süre beklenmesi gerekir.

Gebelik durumunuzu bildirin. Doz çok düşük olsa da gebelikte bu ölçüm yapılmaz.

Ölçümün kimlere yapılması gerektiği bellidir: altmış beş yaş üzerindeki kadınlar, yetmiş yaş üzerindeki erkekler, erken menopoza girenler, düşük travmayla kırık geçirenler, uzun süre kortizon kullananlar, boy kısalması ve sırt kamburluğu gelişenler, kemik kaybı yapan hastalığı ya da ilacı bulunanlar. Şikayeti ve risk etkeni olmayan genç bir kişide rutin ölçüm gerekli değildir.

Korunma kemik yoğunluğu ölçümünden daha erken başlar. Kemik kütlesi otuzlu yaşlarda en yüksek düzeye ulaşır, sonrasında azalmaya başlar; bu yüzden gençlikte yapılanlar belirleyicidir. Yeterli kalsiyum ve D vitamini almak, yük taşıyan egzersiz yapmak, sigarayı ve aşırı alkolü bırakmak, aşırı zayıflıktan kaçınmak temel adımlardır. Yürüyüş, merdiven çıkma ve ağırlık çalışması kemiği uyarır; yüzme ve bisiklet kalp için iyidir ama kemik üzerinde aynı etkiyi yapmaz.

Sonucunuzu okurken T skorunu bulun ve hangi sınıfa girdiğinizi hekiminizle netleştirin. Bir defalık sayı kadar önemli olan şey yön: iki ölçüm arasındaki değişim tedavinin işe yarayıp yaramadığını gösterir.

Kemik yoğunluğu azalmış kişilerde evde yapılacakların başında düşmeyi önlemek gelir; çünkü kırığı çoğu zaman kemik değil düşme başlatır. Evde kaygan halıları kaldırmak, banyoya tutunma barı takmak, gece için aydınlatma bırakmak, terlik yerine kaymayan taban kullanmak, gözlük numarasını güncel tutmak ve baş dönmesi yapan ilaçları hekimle gözden geçirmek somut adımlardır.

Beslenme tarafında kalsiyumun ana kaynakları süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler ve kalsiyum eklenmiş ürünlerdir. Takviye gerekip gerekmediğine hekiminiz karar verir; kontrolsüz yüksek doz kalsiyum yararlı değildir. D vitamini düzeyinizin yeterli olması kalsiyumun emilimi için şarttır.

Egzersiz seçimi fark yaratır. Haftada birkaç gün yürüyüş, buna eklenen direnç çalışması ve denge egzersizleri hem kemiği uyarır hem düşme riskini azaltır. Denge çalışmaları özellikle ileri yaşta kırık önlemede etkilidir.

İlaç kullanıyorsanız düzenli kullanmak ve önerilen alım kurallarına uymak gerekir; bazı kemik ilaçları aç karnına ve bol suyla, ardından bir süre ayakta ya da oturarak alınır. Bu kurallar keyfi değildir, yemek borusunu korumak içindir.

Sonucu değerlendirecek bölüm çoğu kişide aile hekimliği ya da iç hastalıkları ile başlar. Osteoporoz tanısı, hormonal bir neden ya da tedaviye yanıtsızlık varsa endokrinoloji; kırık ve omurga çökmesi varsa ortopedi; romatizmal hastalık zemininde ise romatoloji uygun adrestir. Fizik tedavi bölümü egzersiz programı ve düşme önleme konusunda katkı verir. Yeni başlayan şiddetli sırt ağrısı, boyda hızlı kısalma ya da hafif bir zorlanmayla oluşan kırık varsa randevuyu ertelemeyin.