Romatizma nedir?

Romatizma tek bir hastalık değildir. Halk arasında eklem, kas, kemik ve bağ dokusunu tutan çok sayıda farklı hastalık için kullanılan bir üst başlıktır.

Bu genelleme sorun yaratır. Farklı hastalıkların tedavisi tamamen farklıdır; hepsini aynı torbaya koymak gecikmeye yol açar.

En kullanışlı ayrım iltihabi ile mekanik arasındadır ve bu ayrım günlük belirtilerle yapılabilir.

İltihabi tabloda ağrı dinlenmekle artar, hareketle azalır. Sabah tutukluğu uzundur, yarım saati hatta bir saati aşar. Eklemde şişlik, sıcaklık artışı ve kızarıklık bulunabilir. Gece ağrıyla uyanma ve halsizlik eşlik eder. Romatoid artrit, ankilozan tablolar, lupus ve behçet bu gruptadır.

Mekanik tabloda ağrı kullanmakla artar, dinlenmekle azalır. Sabah tutukluğu kısadır, çoğunlukla yarım saatin altındadır. Gün sonuna doğru ağrı belirginleşir. Kireçlenme ve aşırı kullanıma bağlı tablolar bu gruptadır.

Bu ayrım tedaviyi doğrudan değiştirir. İltihabi tabloda erken tanı eklem hasarını önler; mekanik tabloda ise egzersiz, kilo kontrolü ve fizik tedavi öne çıkar.

Üçüncü bir grup daha vardır: yaygın kas ağrısı, yorgunluk ve uyku bozukluğuyla giden tablolar. Bunlarda eklemde iltihap bulgusu yoktur ve yaklaşım farklıdır.

Havaların soğumasıyla ağrının artması yaygın bir gözlemdir; bu, hastalığın kötüleştiği anlamına gelmez.

Romatizma yaşlılık hastalığı değildir. Birçok iltihabi tablo genç yaşta, hatta çocuklukta başlar.

Değerlendirmede ilk iş iltihabi ile mekanik ayrımını yapmaktır. Ağrının dinlenmeyle mi hareketle mi arttığı, sabah tutukluğunun ne kadar sürdüğü ve eklemde şişlik olup olmadığı sorgulanır.

Hangi eklemlerin tutulduğu ve simetrik olup olmadığı belirlenir; bu desen tanıyı büyük ölçüde yönlendirir.

Eklem dışı bulgular ayrıca sorulur: cilt döküntüsü, göz kızarıklığı, ağız yaraları, ishal, idrar yakınmaları, ateş ve kilo kaybı. Bu bulgular sistemik hastalıkları düşündürür.

Muayenede eklemler tek tek incelenir; şişlik, sıcaklık, hareket açıklığı ve deformite değerlendirilir.

Kan tetkikleri istenir: kan sayımı, sedimantasyon, iltihap belirteçleri, romatizmal antikorlar, ürik asit, karaciğer ve böbrek testleri.

Burada bir uyarı gerekir. Romatizmal kan testlerinin tek başına pozitif olması hastalık anlamına gelmez; sağlıklı kişilerde de görülebilir. Aynı biçimde testler normalken hastalık bulunabilir. Tanı klinik bulgularla birlikte konur.

Görüntüleme yapılır: röntgen, ultrason ve gerekiyorsa manyetik rezonans. Ultrason gözle görülmeyen eklem iltihabını gösterir.

Tedavi hastalığa göre planlanır.

İltihabi tablolarda hastalığı yavaşlatan ilaçlar kullanılır. Bu tedavi erken başlandığında eklem hasarını önler; gecikme kalıcı hasar demektir.

Ağrı kesicilerle idare etmek bu grupta zararlıdır; ağrıyı bastırır, hastalığı durdurmaz.

Kortizon belirli dönemlerde ve hekimin belirlediği biçimde kullanılır. Kendi kararıyla ve uzun süre kullanmak ciddi sonuçlara yol açar.

Mekanik tablolarda egzersiz, kilo kontrolü, fizik tedavi ve gerektiğinde eklem içi uygulamalar öne çıkar.

Düzenli izlem ve kan takibi tedavinin parçasıdır.

Bu başlıkta asıl risk, iltihabi bir hastalığın romatizma diye geçiştirilmesi ve tanının gecikmesidir.

İltihabi eklem hastalıklarında ilk aylar belirleyicidir. Tedavi bu pencerede başladığında eklem hasarı büyük ölçüde önlenir; gecikince oluşan şekil bozukluğu geri dönmez.

Gecikmenin en sık nedeni ağrı kesiciyle idare etmektir. Ağrı azalır, hastalık sessizce ilerler.

Sistemik tutulum ikinci başlıktır. Bazı romatizmal hastalıklar yalnız eklemi değil akciğeri, böbreği, gözü, damarları ve sinir sistemini de tutar. Bu nedenle eklem dışı bulgular ciddiye alınır.

Göz tutulumu ayrıca vurgulanmalıdır: gözde ağrı, kızarıklık ve ışıktan rahatsızlık acil değerlendirme gerektirir ve gecikirse görme etkilenir.

Kalp ve damar riski iltihabi romatizmal hastalıklarda topluma göre yüksektir; tansiyon, kolesterol ve sigara bu nedenle ayrıca izlenir.

Kemik erimesi hem hastalığa hem kortizon kullanımına bağlı gelişebilir.

Enfeksiyon riski bağışıklığı baskılayan tedavilerde artar; aşılar bu grupta ayrıca planlanır.

Kontrolsüz kortizon kullanımı önlenebilir bir risktir: şeker yükselmesi, tansiyon, kilo artışı, kemik erimesi ve enfeksiyon.

Korunmada sigaranın bırakılması ilk sıradadır. Sigara hem bazı iltihabi hastalıkların riskini artırır hem tedaviye yanıtı düşürür.

Kilo kontrolü eklem yükünü doğrudan azaltır; birkaç kilo bile diz ağrısında fark yaratır.

Düzenli egzersiz yapılır. Hareketsizlik hem mekanik hem iltihabi tabloda tutukluğu ve kas kaybını artırır.

Kas gücü korunur; güçlü kas eklemi korur.

D vitamini ve kalsiyum durumu izlenir.

Eklem travmalarından korunulur; iş ve spor ortamında zorlanma azaltılır.

Dengeli beslenme sürdürülür; kanıtlanmamış katı diyetler uygulanmaz.

Erken bulgularda beklenmez; sabah tutukluğu uzun ve eklem şişse hemen başvurulur.

Romatizmal tablolarda günlük düzen, ilaç tedavisinin etkisini belirgin biçimde artırır.

Düzenli egzersiz sürdürülür. Yürüyüş, yüzme ve bisiklet eklemi yormadan hareketi korur; su içi egzersiz ağrılı dönemlerde iyi seçenektir.

Günlük eklem hareket açıklığı çalışmaları yapılır; tutukluk hareketle çözülür.

Kas güçlendirme programı fizyoterapistle belirlenir.

Ağrılı ve iltihaplı dönemde eklem zorlanmaz ama tamamen hareketsiz de bırakılmaz.

Sabah tutukluğu için ılık duş ve ısı uygulaması yardımcı olur; şişlik ve sıcaklık artışı varsa soğuk tercih edilir.

Kilo kontrolü sağlanır.

Sigara bırakılır.

Eklem koruma ilkeleri öğrenilir: yükü büyük eklemlere dağıtmak, uzun süre aynı pozisyonda kalmamak, yardımcı aletler kullanmak.

Ayakkabı destekli ve tabanı yastıklı seçilir; gerekiyorsa tabanlık kullanılır.

İlaçlar düzenli kullanılır ve iyi hissedince kesilmez; iltihabi hastalıklarda bu, alevlenmenin en sık nedenidir.

Kontrol randevuları ve kan tetkikleri aksatılmaz; bazı ilaçlar karaciğer ve kan sayımı takibi gerektirir.

Aşı planı hekimle konuşulur; bağışıklığı baskılayan tedavi öncesinde bu konu ele alınır.

Enfeksiyon belirtileri ciddiye alınır ve hekime bildirilir.

Güneşe duyarlılık varsa koruma sıkılaştırılır.

Ağrı ve tutukluk günlüğü tutulur; hangi günler arttığı tedavi planını yönlendirir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: bir saati aşan sabah tutukluğu, eklemde şişlik ve sıcaklık, ateş, gözde ağrı ve kızarıklık, ciltte yeni döküntü, nefes darlığı ve öksürük, idrarda köpüklenme ve şişlik, istemsiz kilo kaybı, ellerde soğukla renk değişimi, ilaç kullanırken gelişen enfeksiyon bulguları.