Lupus nedir?

Lupus, bağışıklık sisteminin kendi dokularını hedef almasıyla gelişen ve birçok organı tutabilen bir hastalıktır. Tıpta sistemik lupus eritematozus denir.

En belirgin özelliği çok yüzlü olmasıdır. Ciltten eklemlere, böbrekten kan hücrelerine, akciğerden sinir sistemine kadar geniş bir alanda bulgu verebilir; bu nedenle tanı çoğunlukla gecikir.

Hastalık ataklar ve sakin dönemlerle ilerler. Alevlenme dönemlerinde yakınmalar artar, sakin dönemlerde kişi kendini iyi hisseder.

Doğurganlık çağındaki kadınlarda çok daha sık görülür. Bu, hastalığın seyrini ve gebelik planlamasını doğrudan ilgilendirir.

En tanınan bulgu yüzdeki kelebek biçimli kızarıklıktır: iki yanağı ve burun sırtını tutar, burun kenarındaki kıvrımları korur. Ancak hastaların önemli bir bölümünde bu bulgu hiç görülmez.

Güneş bu hastalıkta yalnız cildi ilgilendirmez. Mor ötesi ışınlar hastalığın tümünü alevlendirebilir; bu nedenle güneş koruması tedavinin parçası sayılır.

Eklem tutulumu sıktır ve romatoid artritten farklı olarak çoğunlukla kalıcı şekil bozukluğu bırakmaz.

Böbrek tutulumu tablonun en belirleyici yanıdır. Sessiz ilerleyebildiği için düzenli idrar tahlili yapılır.

Lupus bugün kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Düzenli tedavi ve izlemle çoğu kişi olağan bir yaşam sürer; tedaviyi iyi hissedince bırakmak en sık alevlenme nedenidir.

Tanı tek bir testle konmaz. Klinik bulgular, laboratuvar sonuçları ve organ tutulumları birlikte değerlendirilir.

Öyküde yorgunluk, eklem yakınmaları, döküntü, güneşle alevlenme, ağız yaraları, saç dökülmesi ve tekrarlayan düşük sorgulanır.

Muayenede cilt, eklemler, lenf düğümleri, akciğer ve kalp incelenir.

Kan tetkikleri istenir: kan sayımı, sedimantasyon, iltihap belirteçleri, karaciğer ve böbrek testleri, tamamlayıcı sistem düzeyleri ve otoantikorlar.

Burada bir uyarı gerekir. Antinükleer antikor testi tek başına tanı koydurmaz; sağlıklı kişilerde de pozitif çıkabilir. Bu test pozitif diye lupus tanısı konmaz.

İdrar tahlili her kontrolde yapılır. İdrarda protein ve kan, böbrek tutulumunun ilk ve çoğunlukla tek işaretidir.

Böbrek tutulumu düşünülüyorsa biyopsi yapılır; tedavi buna göre planlanır.

Pıhtılaşmayla ilgili antikorlar bakılır; bu grup hem pıhtı atma hem gebelik kaybı riski taşır.

Tedavi tutulan organa ve şiddete göre planlanır.

Sıtma ilacı kökenli bir ilaç neredeyse tüm hastalarda temel tedavidir; alevlenmeleri azaltır ve organ hasarını önler. Bu ilacı kullanan hastalarda düzenli göz kontrolü yapılır.

Kortizon alevlenme dönemlerinde kullanılır ve mümkün olan en kısa sürede azaltılır. Kendi kararıyla kullanmak ve uzatmak ciddi sonuçlara yol açar.

Bağışıklığı düzenleyen diğer ilaçlar organ tutulumuna göre eklenir.

Güneş koruması tedavinin parçasıdır ve her mevsim sürdürülür.

Gebelik planı önceden konuşulur. Hastalık sakin dönemdeyken ve uygun ilaçlarla planlanan gebelikler çok daha güvenlidir.

Düzenli izlem şarttır; kan ve idrar tetkikleri belirli aralıklarla tekrarlanır.

Lupusun riski, sessiz ilerleyen organ tutulumlarından doğar.

Böbrek tutulumu en önemli başlıktır. Belirti vermeden ilerleyebilir ve böbrek yetmezliğine kadar gidebilir; bu nedenle idrar tahlili her kontrolde yapılır ve atlanmaz.

Kalp ve damar riski topluma göre belirgin biçimde yüksektir. Genç yaşta gelişen kalp hastalıkları bildirilmiştir; tansiyon, kolesterol ve sigara bu nedenle ayrıca izlenir.

Pıhtı atma riski, ilgili antikorları taşıyanlarda artar. Bacakta şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı acil bulgulardır.

Enfeksiyon riski hem hastalığa hem bağışıklığı baskılayan tedaviye bağlıdır; ateş bu hastalarda hafife alınmaz.

Sinir sistemi tutulumu havale, inme benzeri tablolar ve ruhsal belirtilerle ortaya çıkabilir.

Gebelikle ilgili riskler ayrıca vurgulanmalıdır: alevlenme, gebelik zehirlenmesi, erken doğum ve gebelik kaybı. Sakin dönemde planlanan gebelik bu riskleri belirgin biçimde azaltır.

Kemik erimesi hem hastalığa hem kortizon kullanımına bağlı gelişir.

Güneş alevlenmenin en somut ve önlenebilir tetikleyicisidir.

Sigara hem hastalığı hem tedaviye yanıtı kötüleştirir.

Korunmada güneş koruması ilk sıradadır. Yüksek koruma faktörlü ürün her gün kullanılır, dik saatlerde dışarıda kalınmaz, koruyucu giysi ve şapka tercih edilir. Bu, yalnız cilt için değil hastalığın tümü için yapılır.

Sigara bırakılır.

İlaçlar düzenli kullanılır ve iyi hissedince kesilmez.

Kontroller ile kan ve idrar tetkikleri aksatılmaz.

Aşı planı hekimle konuşulur; bağışıklığı baskılayan tedavi öncesinde bu konu ele alınır.

Tansiyon, kolesterol ve kilo izlenir.

D vitamini ve kemik sağlığı takip edilir.

Gebelik önceden planlanır; doğum kontrol yöntemi hekimle seçilir.

Lupusta günlük düzen, alevlenmeleri seyreltmenin en pratik yoludur.

Güneş koruyucu her gün uygulanır ve gün içinde yenilenir. Bulutlu havada ve kışın da kullanılır.

Güneşin dik geldiği saatlerde dışarıda kalınmaz; geniş kenarlı şapka, uzun kollu giysi ve gözlük kullanılır.

Floresan aydınlatmanın da katkı verebileceği bilinir; iş ortamı gerekiyorsa düzenlenir.

Sigara bırakılır.

İlaçlar her gün aynı saatte alınır. İyi hissedince kesilmez; azaltma planı hekim tarafından yapılır.

Kortizon kullanılıyorsa kendi kararıyla artırılmaz ve ani kesilmez.

Kontrol randevuları, kan ve idrar tetkikleri aksatılmaz. İdrar tahlili böbrek tutulumunu erken yakalayan en basit araçtır.

Sıtma ilacı kökenli tedavi kullanılıyorsa düzenli göz kontrolü yaptırılır.

Dinlenme ve etkinlik dengelenir. Yorgunluk bu hastalığın en sık ve en az anlaşılan yakınmasıdır; gün içinde kısa aralar planlanır.

Düzenli ve ölçülü egzersiz yapılır; yürüyüş ve yüzme uygundur.

Uyku düzeni korunur.

Dengeli beslenilir; tuz kısıtlaması böbrek tutulumu ve tansiyon durumuna göre planlanır.

Enfeksiyondan korunulur: el yıkama, kalabalık ortamlarda dikkat, aşı planı.

Ateş, öksürük ve idrar yakınması gibi bulgular hekime bildirilir; bu hastalarda enfeksiyon hafife alınmaz.

Gebelik planı önceden konuşulur.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: ateş, idrarda köpüklenme ve azalma, göz kapaklarında ve bacaklarda şişme, nefes darlığı ve göğüs ağrısı, bacakta tek taraflı şişlik ve ağrı, şiddetli baş ağrısı, havale, bilinç değişikliği, yeni döküntü, ciltte yaygın morarma, eklem şişliğinin artması.