Pıhtılaşma nedir?

Pıhtılaşma, damar yaralandığında kanamayı durduran ve dokuyu onaran bir savunma sistemidir.

Sistem bir denge üzerine kuruludur. Bir yanda kanamayı durduran mekanizmalar, öte yanda gereksiz pıhtıyı eriten mekanizmalar bulunur. Sağlıklı kişide bu iki taraf birbirini dengeler.

Denge iki yönde de bozulabilir ve bu, tamamen farklı iki tablo yaratır.

Birinci yönde kanamaya eğilim vardır. Küçük darbelerle morarma, uzun süren burun kanaması, diş eti kanaması, adet kanamalarının fazlalığı ve girişimlerden sonra durmayan kanama görülür.

İkinci yönde pıhtı atmaya eğilim vardır. Bacak toplardamarlarında pıhtı, akciğere pıhtı atması ve tekrarlayan gebelik kayıpları bu grupta yer alır.

İki tarafın da kalıtsal ve sonradan kazanılmış nedenleri bulunur.

Kalıtsal kanama hastalıklarında yakınmalar çocuklukta başlar ve ailede benzer öykü bulunur. Kalıtsal pıhtı eğiliminde ise ilk olay genç yaşta ve beklenmedik bir bölgede gelişebilir.

Sonradan kazanılan nedenler daha sıktır: karaciğer hastalıkları, K vitamini eksikliği, bazı ilaçlar, uzun süreli hareketsizlik, ameliyatlar, kanser ve bağışıklık kaynaklı hastalıklar.

Kan sulandırıcı kullanan kişiler bu başlığın ayrı bir grubudur. Bu ilaçlar pıhtı riskini azaltır ama kanama riskini artırır; denge düzenli takiple korunur.

Her iki uçta da erken tanı hem kanamayı hem pıhtıyı önler.

Değerlendirme ayrıntılı öyküyle başlar ve yön belirlenir: kanamaya mı yoksa pıhtıya mı eğilim var.

Kanama yönünde şunlar sorgulanır: morarmaların büyüklüğü ve nedeni, burun kanamalarının süresi, diş çekimi ve ameliyat sonrası kanama, adet kanamalarının miktarı, ailede benzer öykü.

Pıhtı yönünde şunlar sorulur: daha önce bacak ya da akciğer pıhtısı, olayın yaşı ve koşulları, tekrarlayan gebelik kaybı, ailede genç yaşta pıhtı öyküsü, uzun yolculuk ve hareketsizlik dönemleri.

Kullanılan tüm ilaçlar ve bitkisel ürünler öğrenilir; birçok ürün pıhtılaşmayı etkiler.

Kan tetkikleri istenir: kan sayımı, pıhtılaşma süreleri ve gerekiyorsa faktör düzeyleri, trombosit işlev testleri ve bağışıklık kaynaklı hastalıklara yönelik antikorlar.

Kalıtsal pıhtı eğilimi için genetik testler yapılabilir. Bu testler her hastada istenmez; kime isteneceğine hekim karar verir ve sonuç tedaviyi her zaman değiştirmez.

Bacakta pıhtı düşünülüyorsa damar ultrasonu, akciğere pıhtı atması düşünülüyorsa özel tomografi çekilir.

Tedavi tabloya göre planlanır.

Kanama hastalıklarında eksik olan bileşen yerine konur ve kanamayı azaltan ilaçlar kullanılır. Bu kişilerde girişim ve ameliyat öncesi hazırlık yapılır.

Pıhtı tablolarında kan sulandırıcı tedavi başlanır. Süre ve ilaç seçimi olayın nedenine ve tekrarlama riskine göre belirlenir.

Kan sulandırıcı kullanan hastalarda düzenli takip yapılır; bazı ilaçlar kan testiyle izlenir.

İlaç etkileşimleri ayrıca ele alınır. Ağrı kesiciler, bazı antibiyotikler ve bitkisel ürünler kanama riskini artırabilir; yeni bir ilaç başlanmadan hekime danışılır.

Altta yatan neden tedavi edilir: karaciğer hastalığı, K vitamini eksikliği, bağışıklık kaynaklı tablolar.

Bu başlıkta riskler iki yönlüdür ve ikisi de ciddidir.

Kanama yönünde en tehlikeli tablolar beyin kanaması ve sindirim sistemi kanamasıdır. Şiddetli ve yeni başlayan baş ağrısı, bilinç değişikliği, kanlı kusma ve siyah dışkı acil kabul edilir.

Kalıtsal kanama hastalıklarında eklem içine tekrarlayan kanamalar kalıcı eklem hasarına yol açar; erken tedavi bunu önler.

Pıhtı yönünde en tehlikeli tablo akciğere pıhtı atmasıdır. Ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, çarpıntı ve bayılma hissi acil kabul edilir ve gecikilmez.

Bacak pıhtısının kendisi de kalıcı bacak şişliği ve ağrıya yol açabilir.

Gebelikte pıhtı eğilimi hem anne hem bebek için risk taşır; bu grupta gebelik planlı yürütülür.

Kan sulandırıcı kullananlarda ilacın kendi kararıyla kesilmesi ayrı bir risktir; kesme pıhtı riskini hızla geri getirir.

Aynı kişilerde ağrı kesici ve bitkisel ürün kullanımı kanama riskini artırır.

Düşme ve kafa travması bu grupta ciddi sonuç doğurur; küçük bir darbe bile önemsenmelidir.

Korunmada hareketsizlikten kaçınmak ilk sıradadır. Uzun yolculuklarda saatte bir kalkılır, ayak hareketleri yapılır ve su içilir.

Ameliyat ve uzun yatak istirahati dönemlerinde hekimin önerdiği önlemler uygulanır: erken hareket, varis çorabı ve gerekiyorsa koruyucu ilaç.

Sigara bırakılır; pıhtı riskini belirgin biçimde artırır ve doğum kontrol hapı kullananlarda bu risk katlanır.

Kilo kontrolü sağlanır.

Doğum kontrol yöntemi seçilirken pıhtı öyküsü hekime bildirilir.

Kanama hastalığı olanlar temas sporlarından kaçınır ve koruyucu ekipman kullanır.

Diş çekimi, ameliyat ve iğne uygulamaları öncesinde durum bildirilir.

Hastalık kartı taşımak yararlıdır.

Ailede kalıtsal hastalık varsa danışmanlık alınır.

Düzenli takip ve kan testleri aksatılmaz.

Bu tabloda günlük dikkat, hem kanamayı hem pıhtıyı önler.

Kullanılan tüm ilaçlar ve takviyeler bir listede tutulur ve her hekim ziyaretinde gösterilir.

Yeni bir ilaç, ağrı kesici ya da bitkisel ürün kullanmadan önce hekime danışılır; birçoğu kanama riskini artırır.

Kan sulandırıcı kullanılıyorsa ilaç her gün aynı saatte alınır ve kendi kararıyla kesilmez.

Düzenli kan testi gerektiren ilaçlarda kontroller aksatılmaz.

Diş fırçası yumuşak seçilir; diş eti kanamasını azaltır.

Tıraşta jilet yerine elektrikli makine tercih edilir.

Evde düşme riski azaltılır: kaygan halılar kaldırılır, banyoya tutunma barı takılır, aydınlatma iyileştirilir.

Temas sporlarından ve yaralanma riski yüksek etkinliklerden kaçınılır.

Uzun yolculuklarda hareketsiz kalınmaz: saatte bir kalkılır, oturarak ayak bileği hareketleri yapılır, bol su içilir ve dar giysi giyilmez.

Ameliyat, diş çekimi ve iğne uygulaması öncesinde durum ve ilaçlar bildirilir.

Hastalık kartı ya da telefonda erişilebilir bir not taşınır.

Kadınlarda adet kanamalarının miktarı izlenir; ped değişim sıklığı ve süre kaydedilir.

Morarmalar ve kanamalar not edilir: yeri, büyüklüğü ve nedeni.

Sigara bırakılır, kilo kontrolü sağlanır ve düzenli hareket edilir.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: bacakta tek taraflı şişlik, ağrı ve kızarıklık, ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı, kan tükürme, bayılma, şiddetli ve yeni başlayan baş ağrısı, bilinç bulanıklığı, kanlı kusma, siyah dışkı, durmayan burun kanaması, kafa travması sonrası herhangi bir yakınma, ciltte hızla yayılan morarma.