Böbrek yetmezliği nedir?

Böbrek yetmezliği, böbreklerin kanı süzme ve vücuttaki su, tuz, asit dengesini ayarlama işlevini yeterince yapamamasıdır. İki farklı tablo aynı adı taşır ve seyirleri tamamen ayrıdır.

Akut böbrek hasarı saatler günler içinde gelişir. Ağır sıvı kaybı, enfeksiyon, şok, bazı ilaçlar ve idrar yolunun tıkanması en sık nedenlerdir. Erken tanınıp nedeni giderilirse böbrek işlevi büyük ölçüde geri dönebilir; bu, akut tabloyu kronikten ayıran en önemli özelliktir.

Kronik böbrek hastalığı ise aylar yıllar içinde ilerler ve genellikle geri dönmez. Süzme hızına göre beş evreye ayrılır. İlk evrelerde hiçbir belirti vermez; işte bu yüzden sinsi bir hastalıktır. Belirtiler ancak işlevin büyük bölümü kaybedildiğinde ortaya çıkar: halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kaşıntı, bacaklarda şişme, gece sık idrara kalkma, nefes darlığı, uyku sorunları, konsantrasyon güçlüğü.

En önemli mesaj erken evrede gizlidir. Kan kreatinin düzeyi ve idrarda protein bakılarak hastalık, hiçbir şikayet yokken saptanabilir. Bu dönemde alınan önlemler, diyalize giden yolu yıllarca uzatabilir ya da tamamen engelleyebilir.

Tanı iki basit testle konur: kanda kreatinin ölçülüp bundan hesaplanan süzme hızı ve idrarda protein ya da albümin bakılması. İdrarda albümin, böbrek hasarının en erken göstergesidir ve şeker ile tansiyon hastalarında düzenli bakılması gerekir. Böbrek ultrasonu böbrek boyutunu, tıkanıklığı ve yapısal sorunları gösterir. Nedeni belirsiz olgularda böbrek biyopsisi yapılır.

Tedavi iki koldan yürür. Birincisi altta yatan nedeni tedavi etmektir: kan şekerini hedefe getirmek, tansiyonu kontrol altına almak, idrar yolu tıkanıklığını gidermek, böbreğe zararlı ilaçları kesmek.

İkincisi ilerlemeyi yavaşlatmaktır ve burada belirli ilaç grupları öne çıkar: böbreği koruyucu etkisi gösterilmiş tansiyon ilaçları ve son yıllarda böbrek koruyucu etkisi kanıtlanan, başlangıçta şeker hastalığı için geliştirilmiş bir ilaç grubu. Bu ikinci grup, kronik böbrek hastalığı tedavisinde gerçek bir değişim yarattı.

Bunlara kansızlığın, kemik mineral bozukluğunun ve asit dengesinin tedavisi eklenir. Beslenme düzenlemesi tedavinin ayrılmaz parçasıdır ve diyetisyenle planlanır.

Son evrede renal replasman tedavisi gerekir: hemodiyaliz, periton diyalizi ya da böbrek nakli. Nakil, uygun hastalarda hem yaşam süresi hem yaşam kalitesi açısından en iyi seçenektir ve diyalize başlamadan önce de planlanabilir.

En sık iki neden diyabet ve yüksek tansiyondur; ikisi birlikte kronik böbrek hastalığının büyük bölümünden sorumludur. Diğer nedenler arasında glomerülonefritler, polikistik böbrek hastalığı, tekrarlayan böbrek enfeksiyonları, taş hastalığı, idrar yolu tıkanıklıkları ve otoimmün hastalıklar yer alır. İleri yaş, obezite, sigara ve ailede böbrek hastalığı öyküsü riski artırır.

İlaçlar ayrı bir başlıktır: steroid dışı ağrı kesicilerin sık ve uzun süreli kullanımı böbrekleri yıpratır. Bu, halk arasında en çok hafife alınan risklerden biridir. Kontrastlı görüntülemeler riskli hastalarda dikkatle planlanmalıdır.

Korunmanın somut adımları şunlardır: kan şekerini ve tansiyonu hedefte tutmak, tuzu azaltmak, kiloyu yönetmek, sigarayı bırakmak, yeterli su içmek ve ağrı kesicileri gereksiz kullanmamak. Diyabeti ya da hipertansiyonu olan herkesin yılda en az bir kez kreatinin ve idrarda albümin baktırması gerekir; bu iki test, hastalığı sessiz döneminde yakalar.

Bitkisel ürünler konusunda uyarı gereklidir: böbrek dostu diye pazarlanan birçok karışım aslında böbreğe zarar verebilir; kullanılan her ürün hekime bildirilmelidir.

Tuz, bu hastalıkta ilaç kadar belirleyicidir. Sofra tuzluğunu kaldırmak başlangıçtır ama asıl yük gizli tuzdadır: hazır çorbalar, salamura ürünler, şarküteri, hazır soslar, cips ve ekmek. Etiket okumayı alışkanlık haline getirin. Tuz yerine kullanılan potasyum klorürlü ürünlerden kaçının; ileri evrede potasyum yüksekliği tehlikelidir.

Protein alımı evreye göre ayarlanır ve bu ayar mutlaka diyetisyenle yapılmalıdır; kendi kararınızla proteini aşırı kısmak kas kaybına yol açar. İleri evrede potasyum ve fosfor kısıtlaması gerekebilir: muz, kayısı, patates, kuruyemiş ve süt ürünleri bu dönemde ölçülü tüketilir.

Ağrı kesici kullanırken hekiminize danışın; steroid dışı grup çoğu böbrek hastasında sakıncalıdır. Yeni bir ilaç ya da bitkisel ürüne başlamadan önce böbrek hastalığınızı belirtin. Kontrastlı tetkik gerekiyorsa böbrek durumunuzu radyoloji ekibine bildirin.

Sıvı alımı erken evrede kısıtlanmaz, ileri evrede ve ödem varsa sınırlanır; bu da kişiye özeldir.

Şu bulgularda başvurun: idrar miktarında belirgin azalma, hızlı kilo artışı ve bacaklarda ödem, nefes darlığı, kaslarda güçsüzlük ve çarpıntı, bulantı kusma, bilinç bulanıklığı. Diyalize başlanacaksa damar yolu hazırlığının aylar önce yapılması gerekir; bu planlamayı ertelemek acil diyaliz gerektiren zor tablolara yol açar.