Kreatinin nedir?

Kreatinin, kasların çalışması sırasında oluşan bir atık maddedir. Böbrekler tarafından süzülüp idrarla atılır. Kanda ölçülen düzeyi, böbreklerin süzme işini ne kadar iyi yaptığını gösterir.

Mantık basittir: böbrek süzme kapasitesi düştüğünde kreatinin kanda birikir. Yükselen kreatinin bu yüzden böbrek işlevinde azalmaya işaret eder.

Ancak kreatinin tek başına yanıltıcıdır, çünkü ne kadar kreatinin üretildiği kişinin kas kütlesine bağlıdır. Kaslı bir sporcuda kreatinin normalin üstünde olabilir ve böbrekleri gayet iyi çalışır. Buna karşılık kas kütlesi az olan yaşlı ve zayıf bir kişide böbrek işlevi belirgin düşmüşken kreatinin normal görünebilir.

Bu sorunu çözmek için raporlarda eGFR adı verilen bir değer hesaplanır. Kreatinin, yaş ve cinsiyet bir formüle konur ve böbreklerin dakikada ne kadar kan süzdüğü tahmin edilir. Böbrek işlevini değerlendirirken bakılması gereken asıl değer eGFR'dir; kreatinin onun hammaddesidir.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır. Yanında üre, elektrolitler ve idrar tahlili istenir. Böbrek hasarını erken göstermesi açısından idrarda albümin ölçümü ayrıca değerlidir ve kreatinin normalken bile bozuk çıkabilir.

Hekimin ilk sorusu yüksekliğin yeni mi eski mi olduğudur. Eski sonuçlarla karşılaştırma bu yüzden belirleyicidir. Günler içinde hızla yükselen kreatinin akut böbrek hasarını düşündürür; sıvı kaybı, enfeksiyon, ilaç etkisi ya da idrar yolunda tıkanıklık sık nedenlerdir ve bunların büyük bölümü geri dönüşlüdür. Aylar yıllar boyunca yavaş yükselen kreatinin ise kronik böbrek hastalığına işaret eder.

Araştırma genellikle şu adımlarla ilerler: idrar tahlili ve idrarda albümin, böbrek ultrasonu, kan şekeri ve tansiyon değerlendirmesi, kullanılan ilaçların gözden geçirilmesi. Ultrason böbreklerin boyutunu, taşı ve idrar yolunda tıkanıklığı gösterir.

Tedavi nedene yöneliktir ve kronik hastalıkta amaç ilerlemeyi yavaşlatmaktır. Tansiyonun hedefte tutulması, diyabette şeker kontrolü, böbreği koruyan ilaç gruplarının kullanılması, tuz kısıtlaması ve zarar veren ilaçlardan uzak durmak bu işin belkemiğidir. İleri evrede diyaliz ve böbrek nakli seçenekleri gündeme gelir; ancak erken evrede alınan önlemler bu noktaya gelmeyi yıllarca geciktirebilir.

Kan genellikle sabah ve aç karnına verilir, çünkü aynı seansta başka testler de istenir. Kreatininin kendisi için mutlak açlık şartı yoktur.

Test öncesi iki davranış sonucu belirgin etkiler. Yoğun egzersiz kreatinini yükseltir; ölçümden önceki gün ağır antrenmandan kaçınmak gerekir. Bol kırmızı et ya da et suyu tüketimi de değeri geçici yükseltir. Susuz kalmak ise hem kreatinini yükseltir hem böbrekleri zorlar; ölçümden önce normal sıvı alımını sürdürün.

Takviyeler arasında kreatin dikkat gerektirir. Sporcularda yaygın kullanılan bu takviye kan kreatinini yükseltir ve böbrek sorunu izlenimi yaratır. Kullanıyorsanız mutlaka söyleyin.

Böbreği zorlayan ilaçlar iyi bilinmelidir. Uzun süreli ve yüksek dozda ağrı kesici kullanımı, bazı antibiyotikler, kontrast madde verilen görüntüleme tetkikleri ve içeriği belirsiz bitkisel ürünler böbrek işlevini bozabilir. Reçetesiz ağrı kesicileri gün aşırı ve sürekli kullanmak, böbrek hasarının sessiz ve sık bir nedenidir.

Korunmanın özeti şudur: tansiyonu ve kan şekerini hedefte tutmak, tuzu azaltmak, günlük sıvı alımını yeterli tutmak, sigarayı bırakmak, kiloyu yönetmek ve ağrı kesicileri gerekmedikçe kullanmamak. Diyabeti ya da yüksek tansiyonu olan kişilerde yılda en az bir kez kreatinin ve idrarda albümin bakılması gerekir.

Sonucu okurken kreatinin sayısına değil, yanındaki eGFR değerine bakın. eGFR böbreğin süzme kapasitesini yaş ve cinsiyetinizi hesaba katarak tahmin eder ve tek başına kreatininden çok daha anlamlıdır.

Tek bir yüksek sonuç kronik hastalık anlamına gelmez. Susuz kalmak, ateşli bir hastalık geçirmek, ishal, ağır egzersiz ya da yeni başlanan bir ilaç değeri geçici yükseltir. Hekiminiz genellikle testi bir ile iki hafta sonra tekrarlar ve yönü izler.

Böbrek işlevi azalmış kişilerde evde yapılacaklar somuttur. Tuzu azaltmak tansiyonu düşürür ve böbrek üzerindeki yükü hafifletir; hazır çorba, salça, turşu, şarküteri ürünleri ve paketli yiyecekler tuzun büyük bölümünü taşır. Protein miktarı ve potasyum içeriği yüksek gıdalar konusunda genel bir kural yerine kendi evrenize uygun bir plan gerekir; bunu hekim ya da diyetisyenle birlikte yapın. Sıvı miktarı da herkes için aynı değildir, ileri evrede kısıtlama gerekebilir.

En kritik uyarı ilaçlarla ilgilidir. Böbrek işleviniz azalmışsa reçetesiz ağrı kesici kullanmayın, kullanmanız gerekiyorsa hangisini kullanacağınızı sorun. Herhangi bir görüntüleme tetkiki için kontrast madde verilecekse böbrek durumunuzu mutlaka söyleyin.

Sonucu değerlendirecek bölüm hafif sapmalarda aile hekimliği ya da iç hastalıkları ile başlar. eGFR belirgin düşmüşse, idrarda protein varsa ya da hızlı bir kötüleşme söz konusuysa nefroloji uygun adrestir. Çocuklarda çocuk nefrolojisi değerlendirir. İdrar çıkışının azalması, bacaklarda ve göz kapaklarında şişme, nefes darlığı, bulantı ile birlikte belirgin halsizlik varsa acilen başvurun.