Bilirubin nedir?

Bilirubin, ömrünü tamamlayan alyuvarların yıkımı sırasında açığa çıkan sarı renkli bir maddedir. Karaciğerde işlenir, safraya verilir ve bağırsak yoluyla vücuttan atılır. Kanda birikirse cilt ve göz aklarında sararma yapar; buna sarılık denir.

Raporda genellikle üç değer bulunur. Toplam bilirubin, kanda bulunan tüm bilirubini gösterir. Direkt bilirubin karaciğerde işlenmiş kısımdır. İndirekt bilirubin ise henüz işlenmemiş kısımdır ve toplamdan direkt çıkarılarak bulunur.

Bu ayrım yalnızca teknik bir ayrıntı değil, tanının yönünü belirleyen bir bilgidir. İndirekt bilirubinin ağırlıklı olarak yükselmesi ya alyuvarların hızlı yıkıldığını ya da karaciğerin işleme adımında bir yavaşlık olduğunu düşündürür. Direkt bilirubinin yükselmesi ise safranın akışında bir engel ya da karaciğer hücrelerinde hasar olduğuna işaret eder.

Günlük yaşamda en sık karşılaşılan tablo zararsız olanıdır. Gilbert sendromu, karaciğerin bilirubini işleyen enzimindeki kalıtsal bir yavaşlıktır; açlık, uykusuzluk, stres ya da enfeksiyon dönemlerinde hafif sarılık yapar, tedavi gerektirmez ve karaciğere zarar vermez.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır. Yenidoğanlarda topuktan örnek alınır ya da alından cilde tutulan bir cihazla ölçüm yapılır; bu yöntem iğnesizdir ve tarama amaçlı kullanılır.

Sonuç yorumlanırken hekim önce hangi bilirubinin yükseldiğine bakar, sonra yanındaki değerlere geçer. Karaciğer enzimleri, hemogram, retikülosit sayısı ve gerekirse pıhtılaşma testleri tabloyu tamamlar. İdrar renginin koyulaşması ve dışkının açık renk alması safra akışında engel olduğunu düşündüren güçlü ipuçlarıdır.

Görüntüleme sık gerekir. Karın ultrasonu safra kesesi taşını, safra yollarındaki genişlemeyi ve karaciğerin yapısını gösterir. Gerekirse manyetik rezonansla safra yolları ayrıntılı incelenir ya da endoskopik yöntemle hem tanı konur hem tıkanıklık açılır.

Tedavi nedene göre değişir. Safra taşı tıkanıklık yapıyorsa girişimle taş çıkarılır ve genellikle safra kesesi ameliyatı planlanır. Viral hepatitte hastalığın kendisi tedavi edilir. Alyuvar yıkımına bağlı tablolarda yıkımın nedeni ele alınır. Yenidoğan sarılığında ışık tedavisi kullanılır ve seviyeye göre karar verilir; bu tedavi yenidoğanın beyin dokusunu korumak için zamanında başlanmalıdır. Gilbert sendromunda ise tedavi değil, tabloyu tanımak yeterlidir.

Bilirubin ölçümü genellikle karaciğer testleriyle birlikte istenir ve bu durumda sabah aç karnına kan verilmesi tercih edilir. Uzun süreli açlık bilirubini yükseltir, bu yüzden aşırı uzun aç kalmak da doğru değildir; söylenen süreye uymak yeterlidir.

Örneğin ışıktan korunması gerekir. Bilirubin ışıkla bozulur, güneşe maruz kalan örnekte sonuç olduğundan düşük çıkar. Laboratuvarlar bunu bilir ve örneği korur; hastanın yapması gereken bir şey yoktur.

Sonucu etkileyen durumları bilmek yararlıdır. Yoğun egzersiz, uzun açlık, uykusuzluk ve enfeksiyon dönemleri özellikle Gilbert sendromu olan kişilerde bilirubini yükseltir. Alkol ve bazı ilaçlar karaciğeri etkileyerek değeri değiştirir. Kullandığınız reçetesiz ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri de söylemeniz gerekir; bitkisel ürünlerin bir bölümü karaciğer hasarı yapabilir.

Korunma tarafında en somut adımlar şunlardır: hepatit B aşısını tamamlamak, alkolü sınırlamak, ağrı kesici ve ateş düşürücüleri önerilen sınırın üzerinde kullanmamak, kilo ve kan şekerini yönetmek. Karaciğer yağlanması yaygındır ve büyük ölçüde bu kalemlerle ilgilidir.

Sonucu okurken hangi bilirubinin yükseldiğine bakın. Yalnızca indirekt kısmın hafif yükselmesi ve diğer karaciğer testlerinin normal olması çoğu zaman zararsız bir tabloya işaret eder. Direkt bilirubin yüksekliği ise araştırılması gereken bir durumdur.

Eve dair yapılacaklar tanıya bağlıdır. Gilbert sendromu bilinen bir kişide uzun süre aç kalmamak, uyku düzenini korumak ve bol sıvı almak sarılık dalgalarını azaltır. Karaciğer yağlanmasında kilo kaybı, şeker ve un tüketimini azaltmak, düzenli hareket etkilidir. Safra taşı olan kişilerde çok yağlı yemekler ağrı atağını tetikleyebilir.

Sonucu hangi bölüm değerlendirir sorusunun cevabı şudur: hafif ve tek başına bilirubin yüksekliğinde aile hekimliği ya da iç hastalıkları başlangıç için yeterlidir. Safra yolları, karaciğer hastalığı ya da hepatit düşünülüyorsa gastroenteroloji, alyuvar yıkımı düşünülüyorsa hematoloji uygun adrestir. Yenidoğanda çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü izler.

Gecikmeye tahammülü olmayan bulgular vardır. Gözlerde ve ciltte belirgin sararmayla birlikte karın ağrısı, ateş ve titreme varsa safra yolu enfeksiyonu düşünülür ve acil başvuru gerekir. Şu bulgular da bekletilmez. Dışkının macun gibi açık renk alması, idrarın çay rengine dönmesi, yoğun kaşıntı, bilinç bulanıklığı ya da kolay morarma hızlı değerlendirme gerektirir. Yenidoğanda ilk günlerde ortaya çıkan sarılığın hızlı artması, bebeğin emmemesi ve aşırı uykulu olması beklenmez; hemen hekime başvurulmalıdır.