Sarılık nedir?

Sarılık, deri ve göz aklarının sarı renk almasıdır. Kanda bilirubin adlı maddenin artmasıyla oluşur.

Bilirubin, yaşlanan alyuvarların yıkımıyla ortaya çıkar. Karaciğerde işlenir, safra yoluyla bağırsağa atılır ve dışkıyla vücuttan uzaklaşır.

Bu yolun herhangi bir basamağındaki aksama sarılığa yol açar ve nedenler üç grupta toplanır.

Birinci grup yıkım artışıdır. Alyuvarlar hızla parçalanır ve karaciğer yetişemez. Kansızlık bulguları eşlik eder; idrar rengi çoğunlukla normaldir.

İkinci grup karaciğerin kendisidir. Hepatitler, karaciğer yağlanması, siroz, ilaçlar ve alkol bu gruptadır.

Üçüncü grup safra yollarının tıkanmasıdır. Safra taşı, tümörler ve darlıklar safranın akışını engeller.

Bu grupta iki bulgu tipiktir: idrarın koyu çay rengi alması ve dışkının açık renkli, macun kıvamında olması. Ayrıca yaygın kaşıntı görülür.

Ağrı olup olmaması ayırıcıdır ve bu, sayfanın en önemli bilgisidir.

Safra taşına bağlı tıkanmada çoğunlukla sağ üst karında şiddetli ağrı ve ateş vardır.

Ağrısız sarılık ise farklı düşünülür. Ağrı olmadan gelişen, giderek koyulaşan sarılığa kilo kaybı eşlik ediyorsa pankreas ve safra yolu tümörleri araştırılır.

Bu tablo geciktirilmemelidir.

Sarılığa yol açan bir grup nedenin bulaşıcı olduğu unutulmamalı; hepatitler bu kapsamdadır.

Değerlendirmede sarılığın ne zaman başladığı, idrar ve dışkı rengi, kaşıntı, ağrı, ateş ve kilo kaybı sorgulanır.

İdrar ve dışkı rengi ayrıca sorulur; bu iki bilgi tıkanmayı düşündürmede en pratik ipuçlarıdır.

Alkol kullanımı, kullanılan tüm ilaçlar ve bitkisel ürünler öğrenilir. Bitkisel karaciğer kürleri sık atlanan bir nedendir.

Seyahat öyküsü, kan nakli, dövme, cinsel öykü ve ailede karaciğer hastalığı sorgulanır.

Muayenede karaciğer ve dalak büyüklüğü, karın içi sıvı, ele gelen kitle ve deri bulguları değerlendirilir.

Kan tetkikleri istenir: bilirubin ve alt tipleri, karaciğer enzimleri, safra yolu enzimleri, kan sayımı, pıhtılaşma testleri ve hepatit belirteçleri.

Bilirubinin hangi tipte yükseldiği ayrım için belirleyicidir.

Ultrason ilk görüntüleme basamağıdır. Safra yollarının genişleyip genişlemediği bu yolla değerlendirilir; genişleme tıkanmayı gösterir.

Gerekiyorsa tomografi, safra yollarına yönelik özel manyetik rezonans ve endoskopik yöntemler kullanılır.

Tedavi nedene yöneliktir.

Safra taşına bağlı tıkanmada taş endoskopik yöntemle çıkarılır ve gerekiyorsa safra kesesi alınır.

Tümöre bağlı tıkanmada safra akışını sağlayan girişimler ve nedene yönelik tedavi planlanır.

Hepatitlerde tipe göre tedavi uygulanır; bir bölümü destek tedavisiyle iyileşir.

İlaca ve bitkisel ürüne bağlı hasarda sorumlu madde kesilir; bu, tedavinin en kritik adımıdır.

Alkole bağlı hastalıkta alkol bırakılır.

Yıkım artışına bağlı tablolarda kan hastalığı tedavi edilir.

Kaşıntı için ilaçlar kullanılır.

Ağır karaciğer yetmezliğinde hastane izlemi ve gerekiyorsa nakil değerlendirmesi yapılır.

Sarılık bir bulgudur ve riski altta yatan nedene bağlıdır; hiçbir sarılık hafife alınmamalıdır.

En kritik başlık ağrısız sarılıktır. Ağrı olmadan gelişen, giderek koyulaşan sarılığa kilo kaybı ve kaşıntı eşlik ediyorsa pankreas ve safra yolu tümörleri araştırılır.

Bu tablo erken evrede az belirti verir; gecikme tedavi seçeneklerini daraltır.

Safra yolu tıkanmasıyla birlikte ateş ve titreme gelişmesi safra yolu enfeksiyonunu gösterir; bu tablo acildir ve hızla ağırlaşabilir.

Karaciğer yetmezliği bir başka acil tablodur: bilinç bulanıklığı, uykuya meyil, karında sıvı birikmesi ve kanama eğilimi bu tabloyu gösterir.

Hepatitler bulaşıcıdır; tanı konmadığında çevreye bulaş sürer ve kronik hastalık gelişebilir.

İlaç ve bitkisel ürüne bağlı karaciğer hasarı önlenebilir bir nedendir. Bitkisel karaciğer kürleri ve zayıflama ürünleri ciddi karaciğer hasarı yapabilir; bu, sık görülen ve gözden kaçan bir sorundur.

Gebelikte gelişen sarılık ayrıca değerlendirilir; bazı tablolar hem anne hem bebek için risk taşır.

Korunmada hepatit aşıları ilk sıradadır; aşı takvimi tamamlanır.

Güvenli su ve gıda hijyeni sağlanır.

Korunmasız cinsel ilişkiden kaçınılır; ortak kişisel eşya kullanılmaz.

Dövme, piercing ve tıbbi girişimlerde steril koşullar aranır.

Alkol azaltılır ya da bırakılır.

Kilo kontrolü sağlanır; karaciğer yağlanması ülkemizde yaygındır.

Kullanılan ilaçlar gözden geçirilir; ağrı kesici ve antibiyotiklerin gereksiz kullanımından kaçınılır.

Bitkisel ürünler, kürler ve zayıflama takviyeleri hekime danışmadan kullanılmaz.

Karaciğer hastalığı olanlar düzenli izlenir.

Safra taşı öyküsü olanlarda yakınmalar bildirilir.

Sarılık fark edildiğinde beklenmez.

Sarılıkta evde yapılacak bir tedavi yoktur; bakım, süreci doğru yönetmek ve karaciğeri korumakla ilgilidir.

Sarılık fark edildiğinde beklenmeden başvurulur; kendi kendine geçmesi beklenmez.

İdrar ve dışkı rengi izlenir ve hekime bildirilir; bu bilgi tanıya yön verir.

Kullanılan tüm ilaçlar, takviyeler ve bitkisel ürünler bir listede toplanır ve hekime gösterilir.

Bitkisel karaciğer kürleri, detoks ürünleri ve zayıflama takviyeleri kullanılmaz; bunlar karaciğer hasarını ağırlaştırabilir.

Alkol tamamen bırakılır.

Ağrı kesici kullanımı hekime danışılarak yapılır; bazı ağrı kesiciler karaciğere yük bindirir.

Dinlenilir; ağır fiziksel etkinlik bu dönemde azaltılır.

Dengeli beslenilir. Aç kalınmaz; öğünler küçük ve sık tutulur.

Yağlı ve ağır yemekler safra kesesi kaynaklı tablolarda azaltılır.

Bol sıvı alınır.

Kaşıntı için ılık duş, nemlendirici ve hekimin önerdiği ilaçlar kullanılır; sıcak su kaşıntıyı artırır.

Tırnaklar kısa kesilir.

Hepatit saptandıysa bulaş önlemleri uygulanır: kişisel eşyalar ayrılır, korunmasız ilişki kurulmaz, aile bireyleri değerlendirilir.

Kontrol randevuları ve kan tetkikleri aksatılmaz.

Gebeler sarılık geliştiğinde beklemeden bildirir.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: ateş ve titreme, şiddetli karın ağrısı, bilinç bulanıklığı ve uykuya meyil, kanlı kusma ve siyah dışkı, ciltte yaygın morarma, karında hızlı şişme, sürekli kusma ve sıvı alamama, idrar miktarında belirgin azalma, sarılığın hızla koyulaşması.