Tomografi (BT) nedir?

Bilgisayarlı tomografi, röntgen ışınını farklı açılardan geçirip bilgisayarla birleştirerek vücudun kesitsel görüntülerini üreten bir yöntemdir. Kısaltması BT ya da CT olarak kullanılır.

Düz röntgenden farkı kesit alabilmesidir. Düz filmde tüm yapılar üst üste biner; tomografide vücut dilim dilim görüntülenir ve derinlik bilgisi elde edilir. Modern cihazlar bu dilimleri birleştirip üç boyutlu görüntü de üretir.

En güçlü yanı hızdır. Bir tomografi incelemesi saniyeler içinde tamamlanabilir. Bu yüzden acil durumların vazgeçilmez aracıdır: kafa travması, beyin kanaması, akciğer embolisi, karın içi kanama, taş, kırık ve ağır travma değerlendirmesinde ilk sırada yer alır.

Kemikte ve akciğerde manyetik rezonanstan daha başarılıdır. Böbrek ve safra taşlarını göstermede de üstündür.

En belirgin sınırı radyasyondur. Bir tomografi incelemesindeki ışın dozu düz röntgene göre belirgin yüksektir. Bu, tetkikten kaçınmak için değil, gerekmedikçe istenmemesi için bir gerekçedir. Tıbbi gereklilik varsa tomografinin sağladığı bilgi bu riskin çok üzerindedir.

İnceleme sırasında halka biçiminde bir cihazın içinden geçen bir masada yatarsınız. Masa yavaşça ilerlerken çekim yapılır. Süre çoğu incelemede birkaç dakikadır, hazırlık dahil işlem yirmi dakika kadar sürer.

Sizden birkaç saniye nefes tutmanız istenebilir; akciğer ve karın incelemelerinde bu görüntü netliğini belirgin artırır. Hareketsiz kalmak gerekir ama süre kısa olduğu için bu genellikle zorlanmadan yapılır. Cihaz manyetik rezonans gibi gürültülü değildir ve tünel çok daha kısadır, bu yüzden kapalı alan sıkıntısı yaşayanlar için daha rahattır.

Birçok incelemede damardan kontrast madde verilir. Bu madde damarları, iltihaplı bölgeleri ve kitleleri belirgin hâle getirir. Verilirken vücuda yayılan bir sıcaklık hissi, ağızda metalik tat ve idrara çıkma hissi olabilir; bunlar beklenen etkilerdir ve kısa sürede geçer. Bazı karın incelemelerinde ağızdan içilen kontrast da kullanılır.

Rapor bulguları tanımlar. Tomografi hızlı ve güçlü bir yöntem olsa da her soruyu yanıtlamaz; yumuşak doku ayrıntısı gerektiğinde manyetik rezonans, doku tanısı gerektiğinde biyopsi devreye girer.

Tomografinin bir başka kullanımı girişimlere kılavuzluk etmesidir. İğne biyopsisi ve apse boşaltma gibi işlemler tomografi eşliğinde güvenli biçimde yapılabilir.

Hazırlık incelenen bölgeye bağlıdır. Kontrastsız çekimlerde çoğu zaman hazırlık gerekmez. Kontrast verilecekse genellikle dört ile altı saat açlık istenir.

Kontrast madde kullanılacaksa iki konu sorgulanır. Birincisi böbrek işlevidir; kreatinin değerinize bakılabilir. İkincisi alerji öyküsüdür. Daha önce kontrast maddeye tepki verdiyseniz mutlaka söyleyin; bu durumda önlem alınır ya da farklı bir yöntem seçilir. İyot alerjisi olduğunu düşünen kişilerin de durumu netleştirmesi gerekir.

Diyabet ilacı kullananlar için özel bir uyarı vardır: metformin içeren ilaçlar kontrastlı tetkik çevresinde bir süre kesilebilir. Bu kararı hekiminiz verir, kendi başınıza bırakmayın ama kullandığınızı da mutlaka bildirin.

Gebelik en kritik sorudur. Tomografi röntgen ışını kullandığı için gebelikte ancak zorunlu durumlarda ve alternatifi yoksa yapılır. Gebe olma olasılığınız varsa çekim öncesinde söyleyin. Emziren kişilerde kontrast sonrası emzirmeye devam edilebilir; tereddüt varsa hekiminize sorun.

Radyasyon dozunu azaltmak için yapılabilecekler vardır. Eski görüntülemelerinizi yanınızda götürmek gereksiz tekrarı önler. Aynı bölgenin kısa aralıklarla tekrar çekilmesi gerekip gerekmediğini sormak makul bir sorudur. Çocuklarda doz ayarı yapılır; çocuğunuzun çekiminde bunun uygulandığından emin olun.

Takı, madeni para, sutyen ve metal aksesuar çıkarılır; bunlar görüntüde bozulmaya yol açar.

Çekimden sonra normal yaşamınıza dönebilirsiniz. Kontrast madde verildiyse o gün bol sıvı almanız maddenin böbreklerden atılmasını kolaylaştırır. Kontrast verildikten sonra ciltte kaşıntı, kızarıklık, nefes darlığı ya da yüzde şişme olursa hemen sağlık kuruluşuna başvurun; bu tepkiler nadirdir ama tedavi edilebilir.

Damar yolu açılan kolda hafif morluk olabilir. Kontrast maddenin damar dışına kaçtığı durumlarda kolda şişme ve ağrı olur; bunu işlem sırasında hemen bildirin.

Raporda gördüğünüz ifadeler kaygı yaratabilir. Nodül, dansite artışı, kalsifikasyon gibi terimler görüntü tanımıdır. Akciğer tomografilerinde küçük nodüller sık bulunur ve büyük bölümü iyi huyludur; bunların takip planı boyutuna ve risk durumuna göre yapılır. Böbrek ve karaciğerde bulunan basit kistler de yaygındır.

Sonucu değerlendirecek bölüm incelenen bölgeye göre değişir. Akciğer için göğüs hastalıkları, karın için gastroenteroloji ya da genel cerrahi, üriner sistem için üroloji, kemik ve eklem için ortopedi, beyin için nöroloji ya da beyin ve sinir cerrahisi uygun adrestir. Acilde çekildiyse rapor ve görüntülerle birlikte ilgili bölüme yönlendirilirsiniz.

Bekletilmemesi gereken durumlar şunlardır: raporda kanama, tıkanıklık, apse, emboli ya da yeni saptanan kitle geçiyorsa hekiminize aynı gün ulaşın. Nefes darlığı, şiddetli karın ağrısı, bilinç değişikliği gibi şikayetler eşlik ediyorsa acil servise başvurun. Görüntülerinizi ve raporu saklayın; sonraki incelemelerle karşılaştırma yapılması tanı için değerlidir.