Gaita tahlili nedir?

Gaita tahlili, dışkı örneğinin incelenmesiyle sindirim sistemi hakkında bilgi veren bir testtir. Tek bir test değil, farklı sorulara cevap veren bir grup incelemeden oluşur.

En sık istenen biçimleri şunlardır. Mikroskobik inceleme parazit yumurtası, akyuvar ve sindirilmemiş artık arar. Gizli kan testi, gözle görülmeyen kanamayı saptar. Dışkı kültürü hangi bakterinin ürediğini gösterir. Kalprotektin bağırsak duvarındaki iltihabı ölçer. Helicobacter pylori antijen testi mide bakterisini dışkıda arar. Yağ testi emilim bozukluğunu değerlendirir.

En geniş kullanım alanı ishaldir. Kanlı ya da uzun süren ishalde etkeni bulmak, gereksiz antibiyotik kullanımını önler.

Bir başka önemli kullanımı tarama amaçlıdır. Dışkıda gizli kan testi, kalın bağırsak kanseri taramasında kullanılan yöntemlerden biridir ve Türkiye'de tarama programı içinde yer alır. Kolonoskopiye göre kolaydır ve evde örnek alınabilir; ancak pozitif çıkarsa kolonoskopi gerekir.

Kalprotektin ise ayrı bir işi görür: huzursuz bağırsak sendromu gibi iltihap içermeyen tablolarla, iltihaplı bağırsak hastalıklarını ayırmaya yardım eder. Bu ayrım gereksiz kolonoskopiyi azaltır.

Örnek alma yöntemi sonucun kalitesini doğrudan belirler. Laboratuvardan alınan temiz ve kapaklı kap kullanılır. Dışkı tuvalet suyuna ya da idrarla temas edecek şekilde alınmaz; bunun için tuvalet kapağına yerleştirilen kâğıt ya da temiz bir kap kullanılabilir. Kabın içine kaşıkla yeterli miktarda örnek konur.

Örnek en kısa sürede laboratuvara ulaştırılır. Parazit incelemesinde taze örnek gerekir, bekleyen örnekte bazı parazitler görünmez hâle gelir. Hemen götürülemiyorsa buzdolabında saklanır, ancak bazı testlerde bu da uygun değildir; laboratuvarın verdiği talimat esastır.

Parazit araştırmasında tek örnek yeterli olmayabilir. Parazitler dışkıya düzensiz aralıklarla geçtiği için genellikle farklı günlerde alınan üç örnek istenir. Tek negatif sonuç paraziti dışlamaz.

Sonuçlar tabloyla birlikte okunur. Dışkıda akyuvar görülmesi iltihaplı bir ishali düşündürür. Kültürde bakteri üremesi etkeni ortaya koyar ve hangi antibiyotiğin işe yarayacağını gösterir. Gizli kan pozitifliği kanamanın yerini söylemez, yalnızca varlığını gösterir; sonraki adım kolonoskopidir.

Tedavi tamamen nedene bağlıdır. Çoğu ishal kendiliğinden geçer ve tedavinin merkezinde sıvı kaybının önlenmesi vardır. Parazitte etkene yönelik ilaç kullanılır. Bakteriyel ishalde antibiyotik her zaman gerekmez ve bazı durumlarda zararlı olabilir; kararı hekim verir.

Hazırlık, hangi test isteniyorsa ona göre değişir; bu yüzden istem kâğıdınızda ne yazdığını laboratuvara sormak en pratik yoldur.

Gizli kan testi için bazı laboratuvarlar hazırlık ister. Kullanılan yönteme göre üç gün boyunca kırmızı et, bazı sebzeler ve C vitamini takviyesi kesilebilir, ayrıca aspirin benzeri ilaçların durumu sorgulanır. Bugün yaygın kullanılan immünokimyasal yöntemde beslenme kısıtlaması genellikle gerekmez. Hangi yöntemin kullanıldığını laboratuvardan öğrenin.

Birkaç durum sonucu bozar. Adet dönemi ve aktif hemoroid kanaması gizli kan testinde yalancı pozitiflik yaratır; mümkünse bu dönemlerde örnek verilmez. İshal kesici ilaçlar, mide ilaçları, demir takviyesi ve baryum içeren tetkikler örneği etkiler; baryumlu inceleme sonrası birkaç gün beklenmesi gerekir.

Antibiyotik kullanımı kültür sonucunu doğrudan etkiler. Kültür isteniyorsa örnek antibiyotik başlanmadan önce verilmelidir; tedavinin ortasında alınan örnekte üreme olmaz.

Helicobacter pylori dışkı testinde mide asidi baskılayıcı ilaçlara ve antibiyotiklere belirli bir süre ara verilmesi gerekir; aksi hâlde sonuç yalancı negatif çıkar. Bu süreyi hekiminiz söyler.

Korunma tarafında bulaş yollarını kesmek belirleyicidir: tuvalet sonrası ve yemek öncesi el yıkamak, sebze meyveyi iyi yıkamak, güvenilir su kullanmak, eti ve tavuğu iyi pişirmek, çiğ ile pişmiş gıdayı aynı tahtada hazırlamamak. Evde bir kişide parazit saptandığında aile üyelerinin de değerlendirilmesi gerekir.

Örnek verdikten sonra normal düzeninize dönebilirsiniz. Sonuç genellikle bir iki gün içinde, kültür ise birkaç gün sonra çıkar.

İshal döneminde evde en kritik iş sıvı ve tuz kaybını yerine koymaktır. Eczaneden alınan ağızdan sıvı tedavi tozları bu iş için hazırlanmıştır ve kolalı içeceklerden ya da meyve suyundan daha etkilidir. Az az ve sık içmek kusma varken daha iyi tolere edilir. Aç kalmak gerekmez; tolere edilebilen sade yiyeceklere devam etmek iyileşmeyi hızlandırır.

İshal kesici ilaçları kendi başınıza kullanmaktan kaçının. Kanlı ishalde ve yüksek ateş varlığında bu ilaçlar tabloyu ağırlaştırabilir.

Gizli kan testi pozitif çıktıysa panik yapmadan bir sonraki adımı planlayın. Pozitiflik kanser anlamına gelmez; hemoroid, çatlak ve polip gibi çok daha sık nedenler vardır. Ancak sonucu görmezden gelmek de doğru değildir, kolonoskopi randevusunu almanız gerekir.

Sonucu değerlendirecek bölüm tabloya göre değişir. Akut ishalde aile hekimliği çoğu zaman yeterlidir. Uzun süren ishal, kanlı dışkı, kalprotektin yüksekliği ve gizli kan pozitifliğinde gastroenteroloji uygun adrestir. Parazit ve bulaşıcı ishalde enfeksiyon hastalıkları bölümü de değerlendirir. Çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü ilk adrestir.

Bekletilmemesi gereken bulgular şunlardır: dışkıda belirgin kan ya da siyah renk, yüksek ateşle birlikte ishal, günde çok sayıda ishalle birlikte ağız kuruluğu ve idrar azalması, şiddetli karın ağrısı, iki haftadan uzun süren ishal, açıklanamayan kilo kaybı. Bebeklerde ve yaşlılarda sıvı kaybı çok daha hızlı geliştiği için bu grupta beklemeden başvurun.