Karaciğer enzimleri (ALT, AST) nedir?

ALT ve AST, karaciğer hücrelerinin içinde bulunan iki enzimdir. Hücre zarar gördüğünde bu enzimler kana sızar ve kandaki düzeyleri yükselir. Bu yüzden karaciğer hasarının en sık kullanılan göstergelerinden sayılırlar.

İkisi arasında önemli bir fark vardır. ALT büyük ölçüde karaciğere özgüdür; yükselmesi çoğu zaman karaciğeri işaret eder. AST ise karaciğer dışında kalp kası, iskelet kası ve alyuvarlarda da bulunur; tek başına yükselmesi kas kaynaklı olabilir. Bu ayrım, yanlış yorumu önler.

İki değerin birbirine oranı da hekim için bilgi taşır. ALT'nin AST'den yüksek olması karaciğer yağlanması ve viral hepatitlerde sık görülür. AST'nin belirgin şekilde öne geçmesi alkole bağlı karaciğer hastalığında ve ileri karaciğer hasarında görülür.

Raporda bu ikisinin yanında ALP ve GGT de bulunur. Bunlar safra yollarını ilgilendirir ve farklı bir soruya cevap verir: hasar hücrede mi, akış yolunda mı. Hekim dört değeri birlikte okuyarak yönü belirler.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır ve genellikle karaciğer paneli içinde istenir. Sonuç aynı gün ya da ertesi gün çıkar.

Yükseklik bulunduğunda ilk adım nedeni daraltmaktır. Bugün Türkiye'de en sık neden karaciğer yağlanmasıdır ve fazla kilo, insülin direnci, yüksek trigliserit ile birlikte gider. Ardından ilaç ve takviye kullanımı gelir; ağrı kesiciler, kolesterol ilaçları, bazı antibiyotikler ve özellikle içeriği belirsiz bitkisel ürünler enzimleri yükseltebilir. Alkol kullanımı ayrı bir başlıktır. Viral hepatitler, çölyak hastalığı, tiroid bozuklukları ve kas hastalıkları da nedenler arasındadır.

Araştırma sırası genellikle şöyle işler: hepatit B ve C testleri, kan şekeri ve lipid değerleri, tiroid testleri, gerekiyorsa kas enzimi ve çölyak testleri, ardından karın ultrasonu. Ultrason karaciğerin yağlanma derecesini ve yapısını gösterir. İleri incelemede karaciğerin sertliğini ölçen özel yöntemler ve gereken durumlarda biyopsi kullanılır.

Tedavi nedene yöneliktir. Yağlanmada tedavinin merkezi kilo kaybıdır; vücut ağırlığının yüzde beş ile onunu kaybetmek enzimleri ve karaciğerdeki yağı belirgin azaltır. İlaca bağlı yükseklikte sorumlu ilaç hekim kararıyla değiştirilir. Viral hepatitte hastalığa özgü tedavi uygulanır. Alkole bağlı tabloda alkolün tamamen bırakılması belirleyicidir.

Kan sabah ve aç karnına verilir; genellikle sekiz ile on iki saatlik açlık istenir. Aynı seansta şeker ve kolesterol da bakılacağı için bu süre zaten uygundur.

Test öncesi yapılmaması gerekenler listesi kısa ama etkilidir. Ölçümden önceki iki gün yoğun egzersiz yapmak AST ve kas enzimlerini yükseltir, sonuç karaciğer hasarını taklit eder. Alkol alımı en az iki üç gün öncesinden kesilmelidir. Ağrı kesici kullanımı da değerleri oynatır.

İlaç ve takviye beyanı burada özellikle değerlidir. Reçetesiz ağrı kesiciler, zayıflama ürünleri, sporcu takviyeleri, yeşil çay özütü ve karışım bitkisel ürünler enzim yüksekliğinin sık gözden kaçan nedenleridir. Kullandığınız her şeyi kutusuyla götürmek en pratik yoldur.

Korunma tarafında karaciğeri koruyan davranışlar nettir: hepatit B aşısını tamamlamak, alkolü sınırlamak ya da bırakmak, kiloyu yönetmek, şekerli içecek ve hazır gıdayı azaltmak, haftada en az yüz elli dakika hareket etmek, ağrı kesicilerde günlük sınırı aşmamak. Karaciğer yağlanması sessiz ilerler ve büyük ölçüde bu kalemlerle geri döndürülebilir.

Sonucunuzda hafif bir yükseklik görürseniz ilk yapılacak şey testi hemen tekrarlamak değil, nedenleri gözden geçirmektir. Son günlerde ağır spor yaptınız mı, yeni bir ilaç ya da takviye başladınız mı, alkol aldınız mı. Bu soruların cevabı çoğu zaman tabloyu açıklar ve hekiminiz testi bir süre sonra tekrarlar.

Yağlanma tanısı konduysa yapılacaklar somuttur. Şekerli içecekleri tamamen bırakmak tek başına belirgin fark yaratır. Porsiyon azaltmak, beyaz unu ve hazır gıdayı sınırlamak, haftada en az yüz elli dakika tempolu yürüyüş ve mümkünse haftada iki gün direnç çalışması etkilidir. Hedef hızlı kilo kaybı değildir; çok hızlı verilen kilo karaciğeri zorlar.

Kendi başına takviye kullanmaktan kaçının. Karaciğeri koruduğu söylenen ürünlerin bir bölümü tam tersi etki yapar ve enzim yüksekliğinin nedeni hâline gelir. Kullanmak istediğiniz bir ürün varsa hekiminize sorun.

Sonucu değerlendirecek bölüm çoğu kişide aile hekimliği ya da iç hastalıkları ile başlar. Kalıcı yükseklik, hepatit taşıyıcılığı, ileri yağlanma ya da açıklanamayan tablolarda gastroenteroloji devreye girer. Kas kaynaklı şüphe varsa iç hastalıkları yönlendirir. Çocuklarda çocuk gastroenterolojisi değerlendirir. Enzim yüksekliğine sarılık, karın sağ üst bölgesinde ağrı, koyu idrar, açık renkli dışkı, bacaklarda şişme, karında sıvı birikmesi, kolay morarma ya da bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa vakit kaybetmeden başvurun.