HbA1c (şeker testi) nedir?

HbA1c, alyuvarların içindeki hemoglobine bağlanmış şeker oranını gösteren bir testtir. Halk arasında üç aylık şeker ortalaması denir. Sonuç yüzde olarak verilir.

Mantığı şu şekilde işler: kanda dolaşan şeker, hemoglobine yavaş ama kalıcı biçimde bağlanır. Alyuvarların ömrü yaklaşık yüz yirmi gün olduğu için bu bağlanma oranı son iki üç aylık ortalama şeker düzeyini yansıtır. Yani bugün ölçtüğünüz açlık şekeri o anki durumu, HbA1c ise geçmiş dönemin genel gidişini gösterir.

Bu özellik testi iki iş için elverişli kılar. Birincisi tanı: tek bir sabah ölçümüne bağlı kalmadan diyabeti ortaya çıkarır. İkincisi takip: tedavinin gerçekten işe yarayıp yaramadığını, hastanın kontrole gelmeden önceki iki gün dikkat etmesinden bağımsız olarak gösterir.

HbA1c'nin gizlediği bir şey de vardır: dalgalanma. Aynı ortalamaya, şekeri gün içinde çok yükselip çok düşen bir kişi de, dengeli seyreden bir kişi de sahip olabilir. Bu iki tablo aynı değil ve riskleri farklı. Bu yüzden HbA1c çoğu zaman evde yapılan ölçümlerle birlikte değerlendirilir.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır ve açlık gerekmez. Sonuç genellikle aynı gün çıkar. Bazı merkezlerde parmak ucundan çalışan hızlı cihazlar da kullanılır.

Tanı eşikleri uluslararası kılavuzlarla belirlenmiştir. Belirli bir değerin üzerinde iki ayrı ölçüm diyabet tanısı için kullanılır, ara bantta kalan değerler ise diyabet öncesi dönem olarak adlandırılır. Kesin eşikleri ve sizin sonucunuzun hangi banda düştüğünü hekiminiz raporunuzla birlikte söyler; bu değerler kişiye ve laboratuvara göre değil kılavuza göre okunur, ama tanı tek bir sonuçla konmaz.

Diyabet öncesi dönem, tedavi gerektirmeyen bir durum değildir. Bu bant, yaşam düzeni değişiklikleriyle geri döndürülebilen tek dönemdir ve fırsat penceresi burasıdır. Kilo kaybı, beslenme düzeni ve düzenli hareket bu aşamada diyabete geçişi belirgin azaltır.

Tanı konmuş diyabette hedef HbA1c değeri herkes için aynı değildir. Genç, yeni tanı almış ve başka hastalığı olmayan kişide hedef daha sıkı tutulur. İleri yaşta, kalp hastalığı olan ya da şeker düşmesi atakları yaşayan kişide hedef gevşetilir; çünkü aşırı sıkı kontrol bu grupta zarar verebilir. Hedefi hekiminizle birlikte belirlemek gerekir.

İzlem sıklığı kontrol durumuna bağlıdır. Hedefte olan kişilerde altı ayda bir, tedavi değişikliği yapılan ya da hedefin uzağında olan kişilerde üç ayda bir bakılır. Üç aydan kısa aralıkla tekrarlamak anlamlı bilgi vermez, çünkü değerin değişmesi zaman alır.

Test için aç kalmanız gerekmez, günün herhangi bir saatinde verilebilir. Testten önceki gün yediğiniz yemek sonucu değiştirmez; ölçtüğü şey aylık ortalamadır.

Buna karşılık sonucu yanıltan durumlar vardır ve bunların hepsi alyuvarlarla ilgilidir. Alyuvar ömrünü kısaltan tablolarda HbA1c olduğundan düşük çıkar: kansızlık tedavisinin yeni başlandığı dönem, alyuvar yıkımıyla giden hastalıklar, dalak alınması sonrası, gebelik, yakın zamanda yapılan kan nakli. Demir eksikliği kansızlığında ise değer olduğundan yüksek çıkabilir.

Bazı kalıtsal hemoglobin farklılıkları ölçümü doğrudan bozar. Türkiye'de yaygın olan talasemi taşıyıcılığı ve orak hücre özelliği bu gruba girer. Ailesinde bu tanıları taşıyan kişilerde HbA1c yerine ya da yanında başka yöntemler kullanılır. Böbrek yetmezliği ve ileri karaciğer hastalığı da sonucu etkiler.

Bu yüzden HbA1c sonucunuz beklentinizle uyuşmuyorsa, yani evde ölçtüğünüz şekerlerle rapor birbirini tutmuyorsa, bunu hekiminize söyleyin. Aradaki fark çoğu zaman bir hata değil, bu tablolardan birinin işaretidir.

Korunma tarafında hangi grubun taranması gerektiği bellidir: kırk beş yaş üzeri herkes, fazla kilolu olan ve buna ek bir risk taşıyan kişiler, gebelikte şeker yüksekliği öyküsü olanlar, birinci derece yakınında diyabet bulunanlar, yüksek tansiyon ya da lipid bozukluğu olanlar. Bu grupta test normalse genellikle üç yılda bir tekrarlanır.

Sonucu okurken tek sayıya kilitlenmeyin. Bir önceki ölçümünüze göre yön daha çok şey anlatır. Yarım puanlık bir iyileşme küçük görünse de uzun vadeli komplikasyon riskinde gerçek bir fark yaratır.

Değeri düşürmek için en çok işe yarayan üç şey şudur. Şekerli içecekleri tamamen bırakmak; bu tek başına çoğu kişide belirgin düşüş sağlar. Öğün düzenini oturtmak ve tabaktaki karbonhidrat miktarını azaltmak. Haftada en az yüz elli dakika tempolu hareket, tercihen yemek sonrası kısa yürüyüşler biçiminde bölünerek. Yemekten sonraki yirmi dakikalık yürüyüş, şeker yükselmesini gerçekten sınırlar.

Kilo yönetimi bu tablonun merkezinde yer alır. Vücut ağırlığının yüzde beş ile onunu kaybetmek insülin direncini azaltır ve HbA1c'yi düşürür. Uyku da göz ardı edilir ama etkilidir; düzensiz ve kısa uyku kan şekerini yükseltir.

İlaç kullanıyorsanız değeri iyileşse bile kendi kararınızla ilacı azaltmayın. HbA1c'nin düşmesi tedavinin işe yaradığını gösterir, gereksiz olduğunu göstermez. Doz değişikliği hekim kararıyla yapılır.

Sonucu değerlendirecek bölüm çoğu kişide aile hekimliği ya da iç hastalıkları ile başlar. Kontrol sağlanamıyorsa, insülin tedavisi gerekiyorsa ya da komplikasyon gelişmişse endokrinoloji devreye girer. Gebelikte kadın hastalıkları ve doğum ile birlikte izlenir. Çocuk ve gençlerde çocuk endokrinolojisi değerlendirir. Aşırı susama, sık idrara çıkma, hızlı kilo kaybı, bulanık görme ya da tekrarlayan mantar enfeksiyonu varsa randevuyu beklemeye almayın.