Mantar nedir?

Mantar enfeksiyonu, mantar türlerinin deriye, tırnağa, saçlı deriye ya da mukozalara yerleşmesiyle oluşan tablodur.

İki büyük grup vardır. Birinci grup deride yaşayan ve keratinle beslenen mantarlardır; ayak, kasık, gövde, saçlı deri ve tırnak enfeksiyonlarını yapar. İkinci grup maya türleridir; ağız, vajina, meme altı ve kıvrım bölgelerinde çoğalır.

Ortak nokta ortamdır. Mantar nem, sıcaklık ve havasız kalan cildi sever. Bu yüzden ayak parmak araları, kasık, koltuk altı, meme altı ve göbek kıvrımı en sık tutulan bölgelerdir.

Bulaşma yolu türe göre değişir. Ayak mantarı havuz, duş ve soyunma odası zemininden geçer; ortak terlik ve havlu da yol açar. Maya enfeksiyonları çoğunlukla bulaş değil, vücutta zaten bulunan mayanın koşullar uygun olunca çoğalmasıdır.

Bazı durumlar zemin hazırlar: şeker hastalığı, antibiyotik kullanımı, kortizon tedavileri, bağışıklığı baskılayan hastalıklar, gebelik ve aşırı terleme.

En sık yapılan hata tedaviyi erken bırakmaktır. Belirtiler birkaç günde geriler ama mantar dokuda kalır; ilaç bırakıldığında tablo geri döner.

İkinci sık hata kortizonlu krem kullanmaktır. Kaşıntıyı hızla azaltır, görünümü değiştirir ve tanıyı zorlaştırır; bu arada mantar yayılmaya devam eder.

Tırnak, saçlı deri, ağız ve vajina tutulumları ayrı sayfalarda ele alınır; tedavileri farklıdır.

Tanı çoğunlukla muayeneyle konur. Döküntünün kenarının belirgin, ortasının açık olması ve kaşıntının eşlik etmesi tipiktir.

Kesin tanı için kazıntı örneği alınır. Mikroskopta bakılır ve gerekiyorsa kültür yapılır; kültür türü belirler ve inatçı olgularda yol gösterir.

Tırnak ve saçlı deri tutulumunda örnek alınması ayrıca önemsenir; bu bölgelerde tedavi uzun sürer ve tanının doğrulanması gerekir.

Kortizonlu krem kullanılmışsa görünüm değişir ve tanı zorlaşır; bu bilgi hekime söylenmelidir.

Ayırıcı tanıda egzama, sedef, temas kaynaklı tahriş ve bakteriyel enfeksiyonlar yer alır.

Tedavide bölgeye ve yaygınlığa göre seçim yapılır.

Sınırlı cilt tutulumunda krem, sprey ve solüsyonlar kullanılır. Ürün döküntünün kendisine ve çevresindeki iki üç santimetrelik sağlam cilde de uygulanır.

Süre belirleyicidir. Belirtiler geçse bile tedavi hekimin belirttiği süre boyunca sürdürülür; erken bırakmak tekrarlamanın en sık nedenidir.

Yaygın tutulumda, saçlı deri ve tırnak enfeksiyonlarında ağızdan ilaç tedavisi gerekir. Bu tedaviler haftalar ya da aylar sürer ve karaciğer testleriyle izlenebilir.

Kıvrım bölgelerinde bölgeyi kuru tutmak tedavinin yarısıdır; pudra ve emici bezler yardımcı olur.

Ayak mantarında ayakkabı ve çoraplar da ele alınır; tedavi edilen ayak, aynı ayakkabıdan yeniden bulaş alabilir.

Aile içinde ve ev halkında tarama yapılır; ortak eşya kullanımı kesilir.

Şeker hastalığı gibi zemin hazırlayan durumlar kontrol altına alınır.

Mantar enfeksiyonları çoğu kişide sınırlı kalır; riskler yayılma, tekrarlama ve zemin hastalığın atlanmasıdır.

En sık sorun tekrarlamadır ve nedenleri bellidir: tedavinin erken bırakılması, ortamın kuru tutulmaması ve bulaş kaynağının sürmesi.

Ayak mantarı ikinci bir kapı açar. Parmak arasındaki çatlaklardan bakteri girer ve bacakta yaygın iltihap gelişebilir. Bu tablo özellikle şeker hastalarında ve dolaşım sorunu olanlarda ciddidir.

Tırnak tutulumu geliştiğinde tedavi belirgin biçimde uzar; ayak mantarının erken tedavisi bu yüzden önemsenir.

Saçlı deri tutulumu çocuklarda kalıcı saç kaybına yol açabilir; bu bölgede krem yeterli olmaz, ağızdan tedavi gerekir.

Tekrarlayan ve yaygın mantar, tanı konmamış şeker hastalığının ilk işareti olabilir. Bu nedenle inatçı olgularda kan şekeri bakılır.

Kortizonlu krem kullanımı ayrı bir risktir: tabloyu maskeler, yayar ve tanıyı geciktirir.

Korunma tamamen ortamı düzeltmeye dayanır.

Cilt kuru tutulur. Duş sonrası özellikle parmak araları, kasık ve kıvrım bölgeleri iyice kurulanır.

Ortak alanlarda terlik kullanılır; havuz, duş, spor salonu ve hamam bu kapsamdadır.

Havlu, terlik, çorap ve tırnak makası kişiye özel olur.

Pamuklu çorap her gün değiştirilir; ayakkabılar dönüşümlü kullanılır ve havalandırılır.

Nefes alan giysiler seçilir; dar ve sentetik kumaşlar bırakılır.

Aşırı terleme varsa ayrıca ele alınır.

Şeker hastalığı kontrol altında tutulur.

Evcil hayvanlarda cilt lezyonu varsa veteriner değerlendirmesi istenir; gövde ve saçlı deri mantarı hayvandan bulaşabilir.

Antibiyotik gereksiz kullanılmaz; maya enfeksiyonlarına zemin hazırlar.

Mantar tedavisinde günlük düzen, ilacın etkisini belirler.

İlaç hekimin belirttiği süre boyunca kullanılır. Belirtiler geçtiğinde bırakılmaz; bu, tekrarlamanın en sık nedenidir.

Krem yalnız döküntüye değil, çevresindeki iki üç santimetrelik sağlam cilde de uygulanır.

Kortizonlu krem kullanılmaz; daha önce kullanıldıysa hekime söylenir.

Bölge kuru tutulur. Duş sonrası parmak araları, kasık ve kıvrımlar havluyla iyice kurulanır; havlu ovalanmaz, bastırılarak kullanılır.

Ayaklar için ayrı havlu kullanılır ve önce vücut, sonra ayaklar kurulanır.

Pamuklu çorap günde bir iki kez değiştirilir; sentetik çoraplar bırakılır.

Ayakkabılar dönüşümlü kullanılır, içi havalandırılır ve gerekiyorsa antifungal sprey uygulanır.

Ortak alanlarda terlik kullanılır.

Çoraplar, havlular ve iç çamaşırları sıcak suda yıkanır.

Havlu, terlik ve tırnak makası paylaşılmaz.

Nefes alan, gevşek giysiler tercih edilir.

Kıvrım bölgelerinde emici bez ya da pamuklu ara koymak nemi azaltır.

Aşırı terleme varsa ayrıca ele alınır.

Şeker hastalığı olanlarda kan şekeri düzeni sağlanır; tekrarlayan mantarın en sık zeminidir.

Ev halkında benzer yakınma varsa birlikte değerlendirilir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: tedaviye rağmen geçmeyen ya da yayılan döküntü, tırnakta kalınlaşma ve renk değişimi, saçlı deride pullanma ve saç kaybı, parmak aralarında çatlak ve akıntı, bacakta yaygın kızarıklık, ağrı ve ateş, sık tekrarlayan mantar, şeker hastalığı bulunması ya da bilinmemesi.