Güneş yanığı nedir?

Güneş yanığı, cildin mor ötesi ışınlara aşırı maruz kalmasıyla oluşan yanık tablosudur. Kızarıklık, ağrı, sıcaklık ve ileri olgularda kabarcıklarla seyreder.

Belirtiler hemen çıkmaz. Kızarıklık çoğunlukla iki dört saat sonra başlar, on iki yirmi dört saatte en yoğun hâline ulaşır. Bu gecikme yanıltıcıdır: kişi güneşten çıktığında cildinin iyi göründüğünü sanır.

Yanığın derecesi maruziyetin süresine, günün saatine, cilt tipine ve ortama bağlıdır. Deniz, kum ve kar ışığı yansıtarak etkiyi artırır; bulutlu havada mor ötesi ışınların büyük bölümü yine geçer.

Yükseklik de belirleyicidir; dağda ve yaylada yanık daha çabuk gelişir.

Birinci derece yanıkta yalnız kızarıklık ve ağrı vardır, birkaç günde soyularak iyileşir. Kabarcık gelişmesi ikinci derece yanığı gösterir ve daha dikkatli yönetilir.

Asıl mesele o birkaç günlük rahatsızlık değildir. Güneş yanığı, cilt hücrelerinde biriken kalıcı hasarın işaretidir; özellikle çocukluk çağında geçirilen kabarcıklı yanıklar yıllar sonraki cilt kanseri riskini artırır.

Bazı ilaçlar ve ürünler cildi ışığa duyarlı hâle getirir. Bu kişilerde kısa süreli güneşte bile ağır yanık gelişir.

Bebeklerde tablo ayrıdır. Altı aydan küçük bebekler doğrudan güneşe çıkarılmaz; bu yaşta güneş koruyucu değil, gölge ve giysi ile korunma esastır.

Tanı muayeneyle konur. Yanığın yaygınlığı, derinliği ve genel durum değerlendirilir.

Kabarcık varlığı, yanığın yaygın olması, ateş ve genel durum bozukluğu tabloyu ağır yanık sınıfına taşır.

Çocuklarda ve bebeklerde eşik daha düşüktür; küçük yüzeyli yanıklar bile sıvı kaybı ve genel durum bozukluğu yapabilir.

Sıvı kaybı ve sıcak çarpması bulguları ayrıca sorgulanır: baş dönmesi, bulantı, idrarın azalması, bilinç bulanıklığı.

Hafif yanıkta tedavi destek tedavisidir ve büyük ölçüde evde yürütülür.

Bölge serin suyla, on beş yirmi dakika ılık ve yumuşak akışla soğutulur. Buz ve buzlu su doğrudan uygulanmaz; damarları büzerek dokuya ek hasar verir.

Nemlendirici ve serinletici jeller kullanılır. Cilt tahriş olduğu için kokusuz ve alkolsüz ürünler seçilir.

Ağrı kesici gerekiyorsa hekimin önerdiği biçimde kullanılır; çocuklarda doz kiloya göre belirlenir.

Bol sıvı alınır. Güneş yanığı sıvı kaybını artırır ve bu, en sık atlanan noktadır.

Kabarcıklar patlatılmaz. Kendiliğinden açılırsa temiz tutulur ve gerekiyorsa örtülür; patlatılan kabarcık enfeksiyon kapısıdır.

Yaygın kabarcıklı yanıklarda, ateşli tablolarda ve bebeklerde hekim değerlendirmesi gerekir. Bu olgularda pansuman, sıvı desteği ve gerekiyorsa ilaç tedavisi uygulanır.

Gözde yanma ve ışığa duyarlılık varsa göz muayenesi istenir; kar ve deniz yansımasıyla göz yüzeyi de yanabilir.

Diş macunu, yoğurt, tereyağı, salça ve benzeri ev uygulamaları kullanılmaz; ısıyı hapseder, tahriş eder ve enfeksiyon riskini artırır.

Güneş yanığının riski o birkaç günle sınırlı değildir.

En önemli sonuç uzun dönemdedir: tekrarlayan yanıklar cilt kanseri riskini artırır. Çocukluk çağında geçirilen kabarcıklı yanıklar bu açıdan ayrıca vurgulanır; hasar birikir ve yıllar sonra ortaya çıkar.

Erken yaşlanma ikinci başlıktır. Kalıcı lekeler, kılcal damar belirginleşmesi, kuruluk ve derinleşen kırışıklıklar bu birikimin görünen yüzüdür.

Ağır yanıklarda sıvı kaybı ve sıcak çarpması gelişebilir. Bulantı, baş dönmesi, ateş ve idrarın azalması bu tabloyu gösterir ve acil kabul edilir.

Kabarcıkların patlatılması enfeksiyona yol açar; kızarıklığın artması, akıntı ve ateş bu tabloyu düşündürür.

Göz yüzeyi de yanabilir; kar ve deniz ortamında bu risk artar.

Işığa duyarlılık yaratan ilaç kullananlarda kısa süreli güneş bile ağır yanık yapar; bu bilgi ilaç başlanırken sorulmalıdır.

Korunma tamamen önlenebilir bir alandır ve birkaç somut adımdan oluşur.

Güneşin dik geldiği saatlerde gölgede kalınır.

Yüksek koruma faktörlü ürün dışarı çıkmadan yarım saat önce uygulanır ve iki üç saatte bir yenilenir; terleme ve suya girme sonrası mutlaka tekrarlanır.

Miktar yetersiz uygulanırsa koruma büyük ölçüde kaybolur; erişkin bir vücut için avuç dolusu ürün gerekir.

Koruyucu giysi, geniş kenarlı şapka ve gözlük kullanılır.

Bulutlu havada da korunulur; mor ötesi ışınların büyük bölümü bulutu geçer.

Solaryuma girilmez.

Altı aydan küçük bebekler doğrudan güneşe çıkarılmaz; bu yaşta gölge ve giysi esastır.

Işığa duyarlılık yapan ilaç kullanılıyorsa güneşten korunma sıkılaştırılır.

Güneş yanığında ilk saatlerde yapılanlar iyileşme süresini belirgin biçimde değiştirir.

Önce güneşten çıkılır ve serin bir ortama geçilir.

Bölge serin suyla soğutulur: ılık akan su ya da serin duş, on beş yirmi dakika. Buz, buzlu su ve buz torbası doğrudan uygulanmaz.

Cilt havluyla ovalanmaz, bastırarak kurulanır.

Nemlendirici jel ya da losyon uygulanır. Kokusuz ve alkolsüz ürünler seçilir; alkollü ürün cildi kurutur ve yakar.

Diş macunu, yoğurt, tereyağı ve salça sürülmez.

Bol sıvı içilir. Güneş yanığı sıvı kaybını artırır; idrar rengi takip edilir.

Ağrı için hekimin önerdiği ağrı kesici kullanılır. Çocuklarda doz kiloya göre hekim tarafından belirlenir.

Gevşek, pamuklu ve cildi örten giysiler tercih edilir.

Kabarcıklar patlatılmaz; kendiliğinden açılırsa temiz tutulur.

Soyulan cilt zorla çekilmez; kaşıntı için nemlendirici kullanılır.

Yanık iyileşene kadar güneşe çıkılmaz. İyileştikten sonra da o bölge birkaç hafta daha yüksek korumayla korunur.

Sıcak duş, hamam, sauna ve peeling bırakılır.

Çocuklarda ateş, huzursuzluk, idrar azalması ve uyku hâli izlenir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: yaygın ve kabarcıklı yanık, ateş ve titreme, baş dönmesi ve bayılma hissi, bulantı ve kusma, idrarın belirgin azalması, kabarcık bölgesinde akıntı ve artan kızarıklık, yüz ve göz çevresinde ağır yanık, bebeklerde ve küçük çocuklarda her yaygın yanık, bilinç bulanıklığı.