Baş dönmesi nedir?

Baş dönmesi tek bir hastalık değil, çok farklı nedenlerin ortak dilidir. İlk iş, kişinin ne tarif ettiğini anlamaktır çünkü halk dilinde aynı kelimeyle üç ayrı durum anlatılır.

Birincisi gerçek dönme, tıptaki adıyla vertigo: etrafın döndüğü ya da kişinin kendisinin döndüğü hissi. Bu, denge sisteminin sorunudur; yani iç kulağın ve ona bağlı sinir yollarının. İkincisi baş boşluğu ve sersemlik hissi; tansiyon düşüklüğü, kansızlık, kan şekeri düşmesi, ilaçlar, kalp sorunları bu grupta öne çıkar. Üçüncüsü dengesizlik: kişi dönmez ama yürürken sağa sola kayar; nörolojik nedenler ve yaşa bağlı denge kaybı burada aranır.

Gerçek dönmenin en sık nedeni iyi huylu pozisyonel vertigodur. İç kulaktaki minik kristallerin yer değiştirmesiyle olur; yatağa yatarken, dönerken ya da başı geriye atarken saniyeler süren şiddetli dönme yapar. Korkutucudur ama tehlikesizdir ve basit bir manevrayla çoğu hastada tek seansta düzelir. Diğer nedenler arasında iç kulak iltihabı, Meniere hastalığı, migrenle ilişkili baş dönmesi bulunur.

Asıl ayrılması gereken grup ise beyinden kaynaklananlardır. Baş dönmesine çift görme, konuşma bozukluğu, yüz ya da kolda güçsüzlük, şiddetli baş ağrısı, ayakta duramama eşlik ediyorsa bu tablo acil değerlendirme gerektirir.

Değerlendirmenin en değerli aracı ayrıntılı öyküdür: dönme ne kadar sürüyor, neyle tetikleniyor, eşlik eden işitme kaybı ya da kulak çınlaması var mı. Süre çok şey söyler. Saniyeler süren ve pozisyonla tetiklenen dönme farklı, günlerce süren sürekli dönme farklı, dakikalarla saatler arasında değişen ataklar bambaşka bir tabloyu işaret eder.

Muayenede göz hareketleri incelenir; nistagmus denen istemsiz göz hareketinin yönü, özelliği, iç kulak kaynaklı ile beyin kaynaklı ayrımında yol gösterir. Pozisyonel vertigo şüphesinde Dix-Hallpike manevrası yapılır ve tanı konur konmaz aynı seansta tedavi manevrası uygulanabilir. İşitme testi, kan basıncının yatarak ve ayakta ölçülmesi, kan sayımı ve şeker düzeyi sık istenen incelemelerdir. Beyin görüntülemesi her hastaya gerekmez; nörolojik bulgu, ani başlangıçlı denge kaybı ya da risk faktörleri varsa istenir.

Tedavi nedene göredir ve doğru tanı konduğunda çoğu tablo iyi yanıt verir. Pozisyonel vertigoda repozisyon manevraları, iç kulak iltihabında destekleyici tedavi ve erken başlanan denge egzersizleri, Meniere hastalığında tuz kısıtlaması ile atak tedavisi kullanılır. Vestibüler rehabilitasyon, yani denge sistemini yeniden eğiten egzersiz programı, birçok kronik baş dönmesinde en etkili yöntemdir. Baş dönmesi ilaçlarının uzun süreli kullanımı ise beynin uyum sağlamasını geciktirdiği için önerilmez; birkaç günü aşan kullanım genellikle yarardan çok zarar getirir.

İleri yaş, baş dönmesi ve denge kaybının en güçlü zeminidir; iç kulak işlevi, görme ve derin duyu birlikte zayıflar. Çok sayıda ilaç kullanmak önemli bir başlıktır: tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler, sakinleştiriciler ve bazı antidepresanlar sersemlik ve düşme riskini artırır. Kansızlık, tiroid sorunları, diyabet, kalp ritim bozuklukları ve dehidratasyon sık rastlanan nedenlerdir.

Migreni olanlarda baş dönmesi atakları görülebilir; kafa travması öyküsü ve iç kulak enfeksiyonları da zemin oluşturur. Anksiyete bozukluğu hem baş dönmesi yaratır hem mevcut dönmeyi ağırlaştırır, bu iki yönlü ilişki sık gözden kaçar.

Korunmada en somut adımlar şunlar: ilaç listesini yılda bir hekimle gözden geçirmek, yeterli sıvı almak, ayağa yavaş kalkmak, kansızlık ve tiroid taramasını ihmal etmemek. Yaşlılarda düşme önleme ayrı bir program gerektirir: ev içi güvenlik, uygun ayakkabı, göz muayenesi ve denge egzersizleri. Düzenli yürüyüş, denge sistemini çalışır durumda tutan en basit yöntemdir.

Atak sırasında yapılacaklar basittir: sabit bir noktaya bakarak oturun ya da uzanın, ani baş hareketlerinden kaçının, geçene kadar araç kullanmayın ve merdivenden uzak durun. Karanlıkta kalkmak dönmeyi artırır, gece lambası pratik bir çözümdür.

Dönmenin desenini not edin: ne zaman, ne kadar sürdü, hangi hareketle başladı, kulakta çınlama ya da işitme değişikliği eşlik etti mi. Bu bilgi muayenede tanıyı büyük ölçüde belirler; hastaların çoğu bunu hatırlayamadığı için süreç uzar.

Pozisyonel vertigo tanısı aldıysanız manevra sonrası birkaç gün ani baş hareketlerinden kaçının; tekrarlaması olağandır ve manevra yenilenebilir. Vestibüler rehabilitasyon programı verildiyse egzersizler başta dönmeyi biraz artırabilir, bu beklenen bir tepkidir ve bırakma nedeni değildir; beynin uyum sağlaması için tam da bu uyarı gerekir.

Baş dönmesi ilaçlarını hekiminizin çizdiği süreden uzun kullanmayın. Tuz kısıtlaması Meniere hastalığında işe yarar ama her baş dönmesinde gerekmez. Şu tablolarda acile başvurun: ani ve çok şiddetli baş ağrısıyla birlikte dönme, çift görme, konuşma bozukluğu, yüzde ya da kolda güçsüzlük, ayakta hiç duramama, ilk kez ortaya çıkan ve saatlerce süren şiddetli dönme.