Vertigo (baş dönmesi) nedir?

Vertigo, çevrenin ya da insanın kendisinin dönüyormuş gibi hissedilmesidir. Sallantı, yerin kayması, denizde gibi olma hissi de aynı aileye girer. Vertigo bir hastalık adı değil, altta yatan bir sorunun belirtisidir; görev, dönmenin kaynağını bulmaktır.

Kaynak çoğunlukla iç kulaktır. En sık neden, halk arasında kristal oynaması denen pozisyonel vertigodur: iç kulaktaki denge kristalleri yerinden ayrılıp yanlış kanala göçer. Yatakta dönerken, yukarı rafa uzanırken ya da eğilip kalkarken saniyeler süren şiddetli dönme bu tablonun imzasıdır. Ataklar kısa ama etkileyicidir; hasta çoğu kez o hareketi yapmaya korkar hâle gelir.

Daha uzun süren tablolar da vardır. İç kulağın denge sinirinin viral iltihabında dönme günlerce sürebilir. Meniere hastalığında dönme ataklarına kulakta uğultu, dolgunluk ve dalgalanan işitme kaybı eşlik eder. Migren de sanılandan çok daha sık vertigo yapar; baş ağrısı olmadan gelen dönme ataklarının önemli bir bölümü vestibüler migren çıkar.

Nadiren kaynak beyin olabilir. Konuşma bozukluğu, çift görme, yüzde veya kolda uyuşma ile birlikte gelen dönme acil bir durumdur ve dakika kaybetmeden hastaneye gitmeyi gerektirir.

İyi alınmış bir öykü, vertigo tanısının yarısından fazlasıdır: dönme kaç saniye veya saat sürüyor, hangi hareketle geliyor, kulakta uğultu var mı. Kulak burun boğaz veya nöroloji muayenesinde hekim, başı belirli pozisyonlara getiren Dix-Hallpike gibi testlerle kristal vertigoyu masa başında saptayabilir. İşitme testi, denge testleri ve seçilmiş olgularda MR tabloyu tamamlar; her baş dönmesine MR istemek gerekmez.

Tedavi nedene göre bambaşkadır. Kristal vertigonun çözümü ilaç değil manevralardır: Epley gibi yeniden konumlandırma manevraları kristalleri ait oldukları yere taşır ve hastaların çoğu bir iki seansta düzelir. Denge siniri iltihabında ilk günlerde bulantı baskılanır, ardından ilacın erken kesilip denge egzersizlerine geçilmesi esastır; çünkü beynin yeniden kalibrasyonu ancak hareketle olur. Meniere'de tuz kısıtlaması ve koruyucu ilaçlar, vestibüler migrende ise migren tedavisi devreye girer.

Pozisyonel vertigo yaşla sıklaşır ve bir kez geçiren kişide tekrarlama eğilimi taşır; kafa travması ve uzun yatak istirahati sonrası da tetiklenebilir. D vitamini eksikliği olanlarda tekrarların daha sık olduğuna dair veriler birikmektedir, eksiklik saptanırsa yerine konması makul bir korunma adımıdır. Meniere ataklarını tuzlu yeme, kafein ve uykusuzluk kışkırtır. Tansiyon ilaçlarının dozu, ayağa kalkınca görülen kararma tipindeki sersemliğin sık ve gözden kaçan bir nedenidir; bu his vertigodan farklıdır ama hasta ikisini aynı kelimeyle anlatır.

Düşme, vertigonun kendisinden daha tehlikelidir. Atak dönemlerinde banyoya tutunma barı eklemek, gece lambası kullanmak ve halı kenarları gibi tuzakları kaldırmak, özellikle ileri yaşta kırıkların önüne geçer.

Atak anında panik en kötü yol arkadaşıdır. Oturun ya da uzanın, gözünüzü sabit bir noktaya dikin ve dalganın geçmesini bekleyin; kristal vertigoda dönme çoğunlukla bir dakikayı bulmadan söner. Ani kafa hareketlerinden birkaç gün kaçınmak makuldür ama başınızı tamamen hareketsiz tutmak iyileşmeyi geciktirir. Beyin, dengeyi ancak hareketle yeniden öğrenir.

Hekiminiz önerdiyse denge egzersizlerini ev ödevi gibi düzenli yapın; günde iki kez on dakikalık çalışma, birkaç haftada belirgin fark yaratır. Bulantı bastırıcı ilaçları uzun süre kullanmak bu öğrenmeyi baltalar, bu yüzden ilk günlerden sonra bırakılmaları istenir. Araç kullanmayı atak dönemi kapanana dek erteleyin. Dönmeyle birlikte konuşma bozukluğu, güçsüzlük ya da çift görme olursa beklemek yok: doğrudan acile.