Bademcik ameliyatı (Tonsillektomi) nedir?

Bademcik ameliyatı, boğazın iki yanında yer alan bademciklerin cerrahi olarak çıkarılmasıdır. Tıpta tonsillektomi denir. Geniz eti aynı seansta alınacaksa işlem birlikte planlanır.

Bademcikler bağışıklık dokusudur ve çocuklukta savunmaya katkı verir. Bu katkı yaşla azalır; bademcik çıkarıldığında bağışıklık sistemi zayıflamaz, çünkü aynı işi yapan başka lenf dokuları vardır. Aileler en çok bu konuda tereddüt ediyor.

Ameliyat kararı iki ana gerekçeden birine dayanır. Birincisi tekrarlayan bademcik iltihabıdır: son bir yılda yediden fazla, iki yıl boyunca yılda beşten fazla ya da üç yıl boyunca yılda üçten fazla ateşli boğaz enfeksiyonu geçirmek tipik ölçüttür. Bu sayımda ateş, boğazda iltihap görünümü, boyunda hassas lenf düğümü ve kültür sonucu birlikte değerlendirilir.

İkinci ve çocuklarda daha sık gerekçe solunum yolunun tıkanmasıdır. Büyük bademcikler uykuda hava akışını daraltır; horlama, ağzı açık uyuma, uykuda nefes duraklamaları, huzursuz uyku ve gündüz yorgunluğu görülür. Bu tablo iştah, büyüme ve okul başarısını etkiler, uzun sürdüğünde çene ve diş gelişimini de değiştirir.

Daha seyrek nedenler de vardır: bademcik çevresinde apse gelişmesi, tek taraflı büyüme ya da şüpheli görünüm, bademcik taşları nedeniyle inatçı ağız kokusu, tekrarlayan bademcik iltihabına bağlı kalp ve böbrek risklerinin gündeme gelmesi.

Karar öncesinde ayrıntılı bir muayene yapılır. Boğaz ve burun değerlendirilir, geniz eti büyüklüğü incelenir, gerekiyorsa uyku sırasındaki solunum kaydedilir. Kanama açısından kan sayımı ve pıhtılaşma testleri istenir, ailede kanama öyküsü sorulur.

Uygulama genel anestezi altında, ağız içinden yapılır. Dışarıda kesi yoktur. Bademcik kapsülüyle birlikte yatağından ayrılır; bu ayırma soğuk cerrahi aletlerle, koterle ya da doku kesip aynı anda kanamayı durduran cihazlarla yapılabilir. Kanama noktaları kapatılır. İşlem yarım saatle bir saat arasında sürer.

Bazı çocuklarda tam çıkarma yerine bademciğin küçültülmesi tercih edilir. Bu yaklaşım tıkanıklık ön plandaysa ve tekrarlayan enfeksiyon yoksa gündeme gelir; ağrı daha az olur, buna karşılık kalan dokunun yeniden büyüme olasılığı vardır.

Uyanma sonrası birkaç saat gözlem yapılır. Çoğu hasta aynı gün ya da ertesi gün taburcu edilir. Küçük yaş grubunda, uyku apnesi belirginse ve ek hastalık varsa bir gece hastanede kalmak istenir.

İyileşme boğazda beyaz gri bir zar oluşarak ilerler. Bu görünüm enfeksiyon değildir, yaranın örtüsüdür ve iki hafta içinde kalkar. Ağrı ilk üç dört gün en yoğun, sonra azalır; kulağa vuran ağrı sık görülür ve yaranın komşuluğundan kaynaklanır. Çocuklarda okula dönüş genelde bir ile iki hafta, yetişkinlerde işe dönüş iki hafta civarındadır. Yetişkinlerde ağrı ve iyileşme süresi çocuklara göre daha uzundur.

Bademcik ameliyatı sık yapılan bir işlem olsa da riski küçümsenmez.

En önemli risk kanamadır ve iki dönemde görülür. İlk yirmi dört saatteki kanama ameliyatla ilgilidir. Beşinci ile onuncu gün arasındaki gecikmiş kanama ise yara örtüsünün kalkmasıyla ortaya çıkar ve evde başlar. Ağızdan taze kırmızı kan gelmesi, sık yutkunma ve kan tükürme uyarıcıdır. Bu durumda beklenmez, doğrudan hastaneye gidilir.

Ağrı ve yeterince beslenememe ikinci sıradadır. Ağrı yüzünden sıvı alımı düşen çocuklarda susuzluk gelişebilir; idrarın azalması, ağız kuruluğu, halsizlik ve ağlarken gözyaşının azalması dikkat edilecek bulgulardır. Ağrı kesiciyi saatine göre vermek beslenmeyi kolaylaştırır.

Daha seyrek görülenler arasında bulantı ve kusma, geçici ağız kokusu, boyun tutukluğu, sesin geçici olarak burundan gelmesi, yara yerinde enfeksiyon ve anestezi ile ilgili sorunlar yer alır. Uyku apnesi belirgin olan küçük çocuklarda ameliyat sonrası solunum yakın izlenir.

Ağrı kesici seçimi bir başlık daha açıyor. Aspirin ve benzeri ilaçlar kanama riskini artırdığı için kullanılmaz. Hangi ağrı kesicinin hangi dozda ve aralıkla kullanılacağı çıkışta yazılır; bu düzenin dışına çıkılmaması gerekir.

Ameliyattan sonra boğaz enfeksiyonlarının tamamen biteceği beklentisi doğru değildir. Bademcik kaynaklı ateşli enfeksiyonlar belirgin biçimde azalır, ancak farenjit ve viral üst solunum yolu enfeksiyonları görülmeye devam eder.

İlk on gün planlı bir bakım dönemidir. Buradaki asıl iş sıvı almak ve ağrıyı zamanında bastırmaktır.

Sıvı önce gelir. Su, ayran, soğutulmuş bitki çayı ve şekerli olmayan içecekler sık ve az miktarda verilir. Soğuk gıdalar ilk günlerde ağrıyı azaltır. Asitli meyve suları, gazlı içecekler ve baharatlı yiyecekler yarayı tahriş eder.

Beslenme yumuşak başlar ve kademeli açılır. Yoğurt, muhallebi, patates püresi, çorba ve yumuşak makarna genelde kolay tolere edilir. Çıtır, kırıntılı ve sert gıdalar ilk iki hafta beklenir; bunlar yara örtüsünü zedeleyip kanamayı tetikleyebilir.

Ağrı kesici saatine göre kullanılır. Ağrı çıkmasını bekleyip vermek beslenmeyi zorlaştırır. Çocuğun kilosuna göre yazılan doz aşılmaz, aspirin kullanılmaz.

Aktivite kısıtlaması makul düzeydedir. Evde dolaşmak ilk günden serbesttir. Kalabalık ortam, kreş ve okul bir ile iki hafta, spor ve ağır efor iki hafta, havuz aynı süre ertelenir. Uçak yolculuğu için hekim onayı alınır.

Geceleri baş hafif yüksekte yatmak ve odayı nemli tutmak boğaz kuruluğunu azaltır.

Hastaneye gecikmeden başvurulacak durumlar şunlardır: ağızdan taze kan gelmesi ya da kan tükürme, ateşin otuz sekiz buçuk dereceyi geçmesi, hiç sıvı alamama, idrarın belirgin azalması, nefes almada zorlanma, ağrının kesiciyle geçmeyip artması. Beşinci ile onuncu günler arasında kanama açısından daha dikkatli olunur.