Kırık nedir?

Kırık, kemik bütünlüğünün bozulmasıdır. Çatlaktan tam ayrılmaya kadar geniş bir aralıkta görülür.

Çoğunlukla travma sonucu oluşur: düşme, darbe, trafik kazası ve spor yaralanmaları.

Bir başka grup zorlanma kırıklarıdır. Tekrarlayan yüklenme sonucu kemikte küçük çatlaklar oluşur; koşucularda ve askerlerde görülür. Travma öyküsü yoktur ve sinsi başlar.

Üçüncü grup zayıflamış kemikte oluşan kırıklardır. Osteoporoz en sık nedendir; bu grupta hafif bir zorlanma bile kırığa yol açar.

İleri yaşta kalça, omurga ve el bileği kırıkları bu şekilde oluşur ve önemli sonuçlar doğurur.

Kırığın açık ya da kapalı olması belirleyicidir. Kemik ucu deriyi delip dışarı çıktıysa kırık açıktır; enfeksiyon riski nedeniyle acil müdahale gerekir.

Çocuklarda kırıklar farklıdır. Kemik daha esnektir; tam ayrılma olmadan bükülme ve kısmi kırıklar görülür.

Çocuklarda büyüme plağı ayrıca önemsenir. Bu bölgedeki kırıklar büyümeyi etkileyebilir ve özel değerlendirme gerektirir.

İyileşme haftalar alır ve bölgeye göre değişir. Kemik yeni doku üreterek kendini onarır; bu süreçte hareketsizlik ve doğru pozisyon gerekir.

En zararlı yaklaşım kırığın yetkisiz kişilerce çekilip yerine oturtulmaya çalışılmasıdır. Bu girişimler damar ve sinir yaralanmasına, kalıcı şekil bozukluğuna ve kaynamama sorununa yol açar.

Değerlendirmede yaralanmanın nasıl olduğu, ne zaman olduğu ve ne yapılabildiği sorgulanır.

Muayenede şişlik, şekil bozukluğu, hassasiyet, hareket kısıtlılığı ve cilt bütünlüğü değerlendirilir.

Dolaşım ve sinir muayenesi ayrıca yapılır: nabızlar, parmak rengi, ısı, duyu ve kas gücü kontrol edilir. Bu adım atlanmaz.

Röntgen ilk görüntüleme yöntemidir; iki ayrı yönden çekilir.

Bazı kırıklar ilk filmde görülmeyebilir. Kuşku sürüyorsa tomografi ya da manyetik rezonans istenir; zorlanma kırıklarında manyetik rezonans daha duyarlıdır.

İleri yaşta ve hafif zorlanmayla oluşan kırıklarda kemik yoğunluğu ölçümü yapılır; osteoporoz araştırılır ve tedavi edilir.

Tedavi kırığın yerine, tipine ve kaymış olup olmamasına göre planlanır.

Kaymamış kırıklarda alçı ya da atel ile hareketsizlik sağlanır; süre bölgeye göre değişir.

Kaymış kırıklarda kemik uçları yerine getirilir. Bu, kapalı yöntemle ya da cerrahi olarak yapılır.

Cerrahide plak, vida ve çivi gibi tespit araçları kullanılır.

Açık kırıklarda acil müdahale gerekir: yara temizliği, antibiyotik ve tetanoz değerlendirmesi yapılır.

Ağrı kontrolü sağlanır; bölge yükseltilir ve soğuk uygulanır.

İyileşme süreci izlenir. Kontrol filmleri çekilir; kaynamanın ilerlediği doğrulanır.

Rehabilitasyon tedavinin ayrılmaz parçasıdır. Alçı çıktıktan sonra eklem sertliği ve kas kaybı gelişir; fizyoterapi programı bu nedenle uygulanır.

Sigara kemik iyileşmesini belirgin biçimde geciktirir; bu dönemde bırakılması istenir.

Beslenme desteklenir; protein, kalsiyum ve D vitamini yeterli alınır.

Kırıklarda riskler hem erken hem geç dönemde ortaya çıkar.

En acil tablo kompartman sendromudur. Alçı ya da şişlik nedeniyle basınç artar; dolaşım bozulur ve kas ile sinir dokusu saatler içinde zarar görür.

Bu tablonun bulguları şunlardır: giderek artan ve ağrı kesiciye yanıt vermeyen şiddetli ağrı, parmaklarda uyuşma, şişlik, gerginlik ve parmakları pasif hareket ettirmekle artan ağrı. Bu bulgularda beklenmez.

Damar ve sinir yaralanması kırığa eşlik edebilir; parmaklarda solukluk, soğukluk, nabız alınamaması ve güçsüzlük acil kabul edilir.

Açık kırıklarda enfeksiyon riski yüksektir; kemik enfeksiyonu tedavisi uzun ve zordur.

Kaynamama ve yanlış kaynama geç dönem sorunlarıdır. Sigara, yetersiz beslenme, hareketsizlik ve uygun olmayan tespit bu riski artırır.

Eklem sertliği ve kas erimesi hareketsizlik döneminde gelişir; rehabilitasyon bu nedenle şarttır.

Damar içi pıhtı, uzun süre hareketsiz kalan hastalarda görülebilir.

İleri yaşta kalça kırığı ayrıca vurgulanmalıdır. Bu kırık bağımsızlığı ve yaşam beklentisini etkiler; erken ameliyat ve erken hareket sonucu belirgin biçimde iyileştirir.

Bir kırık geçiren kişide sonraki kırık riski belirgin biçimde artar; bu nedenle osteoporoz taraması yapılır.

Yetkisiz kişilerce yapılan çekme ve yerine oturtma girişimleri ciddi risk taşır.

Korunmada düşmeden korunma ilk sıradadır: kaygan halılar kaldırılır, aydınlatma iyileştirilir, banyoya tutunma barı takılır, uygun ayakkabı giyilir.

Görme ve işitme sorunları düzeltilir; denge egzersizleri yapılır.

Kemik sağlığı korunur: kalsiyum, D vitamini ve ağırlık taşıyan egzersiz.

Osteoporoz taraması risk taşıyanlarda yapılır.

Sigara ve alkol bırakılır.

Sporda koruyucu ekipman kullanılır; kask, dizlik ve bilek koruyucu.

Araçta emniyet kemeri ve çocuk koltuğu kullanılır.

Çocuklarda oyun alanı güvenliği sağlanır.

Kırık sonrası dönemde doğru bakım iyileşmeyi hızlandırır ve sorunları önler.

Yaralanma anında bölge hareket ettirilmez. Uzuv çekilmez ve yerine oturtulmaya çalışılmaz.

Bölge bulunduğu konumda desteklenerek sabitlenir; tahta, karton ya da katlanmış gazete kullanılabilir.

Açık yara varsa temiz bir bezle örtülür; kemiğe dokunulmaz ve içeri itilmez.

Kanama varsa temiz bezle bastırılır.

Bölge kalp seviyesinin üzerine yükseltilir ve soğuk uygulanır; buz doğrudan cilde konmaz.

Ağızdan yiyecek ve içecek verilmez; ameliyat gerekebilir.

En yakın sağlık kuruluşuna gidilir. Yetkisiz kişilere müdahale ettirilmez.

Alçı ya da atel uygulandıktan sonra bölge yükseltilir; ilk günlerde şişlik en fazladır.

Parmaklar sık hareket ettirilir; bu, şişliği azaltır ve sertliği önler.

Alçı ıslatılmaz ve içine cisim sokulmaz; kaşınma için sert nesne kullanılmaz.

Alçı kesilmez ve gevşetilmez; sıkışma hissi varsa hekime başvurulur.

Parmaklarda renk, ısı ve duyu günde birkaç kez kontrol edilir.

Ağrı kesici hekimin belirttiği biçimde kullanılır.

Sigara bırakılır; kemik kaynamasını belirgin biçimde geciktirir.

Beslenme desteklenir: protein, kalsiyum ve D vitamini içeren gıdalar öğünlere eklenir.

Hareketsiz kalınan dönemde diğer eklemler ve kaslar çalıştırılır.

Alçı çıktıktan sonra fizyoterapi programı aksatılmaz; sertlik ve kas kaybı bu programla giderilir.

Kontrol randevuları ve filmler ertelenmez.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: giderek artan ve ilaca yanıt vermeyen ağrı, parmaklarda uyuşma ve karıncalanma, parmaklarda solukluk, morarma ve soğukluk, alçı içinde artan şişlik ve gerginlik, alçıdan gelen kötü koku ve akıntı, ateş, hareket edememe, alçının kırılması ya da gevşemesi.