Menisküs nedir?

Menisküs, diz ekleminde kemik yüzeyler arasında yer alan yarım ay biçiminde kıkırdak yapıdır. Her dizde iki tane bulunur.

Görevi yükü dağıtmak, darbeyi emmek ve eklemi dengelemektir. Bir tür yastık ve dengeleyici gibi çalışır.

Menisküs yırtıkları iki farklı biçimde oluşur ve bu ayrım tedaviyi tamamen değiştirir.

Travmatik yırtıklar genç ve aktif kişilerde görülür. Ayak sabitken gövdenin dönmesi, çömelirken zorlanma ve spor sırasında ani dönüş hareketi tipik nedenlerdir. Ağrı ani başlar, dizde şişlik gelişir ve kilitlenme olabilir.

Dejeneratif yırtıklar orta ve ileri yaşta görülür. Belirgin bir travma yoktur; menisküs yıllar içinde yıpranmış ve incelmiştir. Bu yırtıklar çoğunlukla kireçlenmenin bir parçasıdır.

İkinci grup için en önemli bilgi şudur: dejeneratif yırtıklarda kapalı ameliyatın, düzenli fizyoterapiye üstünlük sağlamadığı gösterilmiştir.

Bu nedenle ilk basamak tedavi egzersiz ve fizyoterapidir; ameliyat ilk seçenek değildir.

Bir başka önemli bilgi görüntülemeyle ilgilidir. Kırk yaş üstünde çekilen dizlerin önemli bir bölümünde hiçbir yakınma yaratmayan menisküs değişiklikleri bulunur. Görüntüdeki yırtık tek başına ameliyat gerekçesi değildir.

Karar, görüntüye değil bulgulara ve yakınmalara göre verilir.

Menisküsün kanlanması sınırlıdır. Dış kenara yakın yırtıklar iyileşebilir; iç kesime yakın yırtıklar kendiliğinden iyileşmez.

Değerlendirme öykü ve muayeneyle yapılır. Yaralanma biçimi, ağrının yeri, kilitlenme ve şişliğin ne kadar sürede geliştiği sorgulanır.

Muayenede eklem çizgisi hassasiyeti ve dönme ile zorlama testleri kullanılır; bu testler tanıya yaklaştırır.

Röntgen çekilir. Menisküs röntgende görülmez ama eşlik eden kireçlenme ve kemik sorunları değerlendirilir.

Manyetik rezonans yırtığı gösterir. Ancak bu inceleme, muayene bulguları eşlik ettiğinde ve tedavi kararını değiştirecekse istenir.

Bu ayrım önemsenmelidir: görüntüde yırtık bulunması tek başına ameliyat gerekçesi değildir. Kırk yaş üstünde yakınma yaratmayan yırtıklar çok yaygındır.

Tedavi yırtığın tipine, yerine, kişinin yaşına ve etkinlik düzeyine göre planlanır.

Dejeneratif yırtıklarda ilk basamak egzersiz ve fizyoterapidir. Uyluk ve kalça kaslarının güçlendirilmesi, kilo kontrolü ve etkinlik düzenlemesi uygulanır; bu program çoğu hastada yeterli olur.

Bu grupta yapılan kapalı ameliyatların düzenli fizyoterapiye üstünlük sağlamadığı gösterilmiştir ve bu bilgi karar öncesinde paylaşılmalıdır.

Travmatik yırtıklarda, özellikle genç hastalarda ve kilitlenme varsa cerrahi öne çıkar.

Cerrahide iki yol vardır. Onarım, dış kenara yakın ve kanlanması iyi yırtıklarda uygulanır; menisküs korunur ve iyileşme süresi uzundur.

Kesip alma, onarılamayan yırtıklarda uygulanır ve mümkün olduğunca az doku alınır. Alınan menisküs geri gelmez ve uzun dönemde kireçlenme riskini artırır.

Bu nedenle günümüzde koruyucu yaklaşım tercih edilir.

Ameliyat sonrası rehabilitasyon programı sonucu belirler; egzersiz aksatılmaz.

Menisküs yırtıklarında riskler hem tedavisizlikten hem gereksiz cerrahiden doğar.

Kilitlenen ve dizi tam açtırmayan yırtıklar tedavi edilmezse kıkırdağa zarar verir.

Menisküsün alınması uzun dönemde kireçlenme riskini artırır. Bu, cerrahi kararında en önemli bilgidir; alınan doku geri gelmez.

Bu nedenle mümkün olan her olguda onarım ya da korunma tercih edilir.

Gereksiz cerrahi ayrı bir risktir. Dejeneratif yırtıklarda ameliyatın fizyoterapiye üstünlük sağlamadığı gösterilmiştir; buna rağmen görüntüdeki bulgu nedeniyle ameliyat sık gündeme gelir.

Hareketsizlik ve kas erimesi tabloyu ağırlaştırır; uyluk kasları hızla incelir.

Eşlik eden bağ yaralanmalarının atlanması diz dengesini bozar.

Tekrarlayan diz şişlikleri kıkırdak yıpranmasının işareti olabilir.

Korunmada kas gücü ilk sıradadır. Uyluk ön ve arka kasları ile kalça kasları düzenli çalıştırılır.

Denge ve koordinasyon çalışmaları eklenir; bu çalışmaların spor yaralanmalarını azalttığı gösterilmiştir.

Isınma ve germe yapılır.

Ani dönüş ve sıçrama içeren sporlarda tekniğe dikkat edilir; doğru iniş ve dönüş teknikleri öğrenilir.

Egzersiz yükü kademeli artırılır.

Kilo kontrolü sağlanır.

Çömelerek ve diz çökerek çalışılan işlerde pozisyon değiştirilir ve diz koruyucu kullanılır.

Ayakkabı uygun seçilir; zemine göre ayakkabı değiştirilir.

Yorgunken zorlayıcı spor yapılmaz; yaralanmaların önemli bir bölümü yorgunluk döneminde olur.

Önceki diz yaralanması olanlar rehabilitasyonu tamamlar; yarım bırakılan program yeniden yaralanma riskini artırır.

Menisküs sorunlarında günlük düzen ve egzersiz, tedavinin en büyük parçasıdır.

Ağrılı dönemde diz zorlanmaz ama hareketsiz de bırakılmaz.

Soğuk uygulama şişlik ve ağrıyı azaltır; günde birkaç kez, on beş dakikalık aralarla uygulanır.

Bacak yükseltilerek dinlendirilir.

Uyluk kaslarını güçlendiren çalışmalar erken başlatılır. Fizyoterapistin verdiği program düzenli uygulanır ve ağrı azaldı diye bırakılmaz.

Düşük etkili egzersizler tercih edilir: yüzme, su içi yürüyüş, sabit bisiklet.

Çömelme, diz çökme, bağdaş kurma ve derin oturuşlar sınırlanır.

Ani dönüş ve yön değiştirme hareketlerinden kaçınılır.

Merdiven inerken korkuluk kullanılır.

Kilo kontrolü sağlanır.

Ayakkabı yastıklı ve destekli seçilir.

Uzun süre aynı pozisyonda oturulmaz.

Dizlik kullanımı hekimin önerdiği biçimde olur; sürekli kullanım kası zayıflatabilir.

Ameliyat yapıldıysa rehabilitasyon programı aksatılmaz; iyileşme süresi onarım yapılan olgularda daha uzundur ve bu süreye uyulur.

Spora dönüş hekim ve fizyoterapistin onayıyla, kademeli yapılır.

Ağrı ve şişlik günlüğü tutulur.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: dizin kilitlenip açılamaması, üzerine basamama, ani ve belirgin şişlik, ateş ve kızarıklık, boşalma hissi, ağrının haftalarca sürmesi, uyluk kaslarında incelme, ameliyat sonrası artan ağrı ve şişlik, bacakta uyuşma ve renk değişikliği.