Kırık tespiti ve alçı uygulaması nedir?

Kırık tespiti ve alçı uygulaması, kırılan kemiğin uygun konuma getirilip iyileşme boyunca hareketsiz tutulmasıdır. Alçı ya da atel bu işi yapan dış desteklerdir. Amaç kemiğin doğru hizada kaynamasıdır.

Kemik kırığı iyileşmeyi kendi başlatır. Kırık uçları arasında önce kan pıhtısı, ardından yumuşak bir doku köprüsü oluşur; bu köprü kemikleşir ve aylar içinde yeniden şekillenir. Dışarıdan yapılan tespit bu süreci hızlandırmaz, doğru hizada olmasını sağlar. Hareket eden bir kırıkta köprü kurulamaz.

Her kırık aynı yolu izlemez. Uçları yerinden ayrılmamış kırıklarda doğrudan alçı yeterlidir. Uçlar kaymışsa önce yerine oturtulur; buna redüksiyon denir ve çoğunlukla ağrı kesici ya da hafif sedasyon eşliğinde yapılır. Eklem yüzeyine uzanan, açık ya da damar ile sinir yaralanmasının eşlik ettiği kırıklarda cerrahi tespit gerekir.

Alçı ve atel farklıdır. Atel yarım kanal biçimindedir ve şişmeye yer bırakır; bu yüzden ilk günlerde tercih edilir. Şişlik geçtikten sonra çepeçevre saran alçıya geçilir. Günümüzde klasik alçının yanında daha hafif ve suya dayanıklı sentetik malzemeler de kullanılır.

Süre yaşa ve bölgeye göre değişir. Çocuklarda kaynama belirgin biçimde hızlıdır; el bileği kırıklarında birkaç hafta yeterken, aynı bölge yetişkinde daha uzun sürer. Uyluk ve bacak kemiği gibi büyük kemikler aylarla ölçülür.

Değerlendirme muayeneyle başlar. Şişlik, şekil bozukluğu, hassasiyetin yeri ve hareket kısıtlılığı incelenir. Kırığın altındaki bölgede nabız, deri rengi, ısı ve his kontrol edilir; damar ile sinir bulguları tespitten önce kayda geçer.

Görüntülemede genellikle iki yönlü röntgen yeterlidir. Kuşkulu durumlarda ve eklem yüzeyine uzanan kırıklarda tomografi istenir; el bileği ve kalçadaki bazı kırıklar ilk röntgende görülmeyebilir, bu durumda birkaç gün sonra film tekrarlanır ya da manyetik rezonans yapılır.

Uçlar kaymışsa yerine oturtma işlemi uygulanır. Ağrı kesici ya da hafif sedasyon eşliğinde, kemik uçları elle uygun konuma getirilir ve hemen ardından tespit yapılır. İşlem sonrası kontrol filmiyle konum doğrulanır.

Tespit malzemesi bölgeye göre seçilir. İlk günlerde şişme beklendiği için genellikle atel tercih edilir; ödem gerilediğinde tam saran alçıya geçilir. Alçının sıkı olmaması ve parmakların serbest kalması ölçüdür.

İzlem programlıdır. İlk kontrol genellikle bir hafta içinde yapılır, çünkü kırık uçları erken dönemde kayabilir. Ardından belirli aralıklarla röntgen tekrarlanır ve kaynamanın ilerlemesi izlenir.

Alçı çıkarıldıktan sonra iş bitmez. Uzun süre hareketsiz kalan eklem sertleşir, kaslar zayıflar. Hareket açıklığını geri kazanmak ve gücü artırmak için fizyoterapi programı verilir. Bu aşama atlandığında kırık kaynasa bile el ya da ayak eski işlevine dönmeyebilir.

Alçı basit bir uygulama gibi görünür; asıl riskler tespitin kendisinden değil, izlenmemesinden doğar.

En acil tablo bölmede basınç artışıdır. Kas bölmeleri içinde şişme arttığında dolaşım bozulur ve doku saatler içinde zarar görür. Uyarıcı bulgular şunlardır: alçıya rağmen giderek artan ve ağrı kesiciye yanıt vermeyen ağrı, parmakların hareketiyle keskinleşen ağrı, uyuşma ve karıncalanma, parmaklarda solukluk, morarma ya da soğukluk, belirgin şişlik. Bu bulgularda beklenmez; alçı gevşetilmesi ya da açılması gerekebilir.

İkinci risk bası yarasıdır. Alçının kenarında ve kemik çıkıntılarında sürekli basınç, deride yara açabilir. Belirli bir noktada sabit yanma ve ağrı, alçı içinden kötü koku ya da akıntı gelmesi bunu düşündürür.

Hareketsizliğin kendi riskleri vardır. Bacak alçısı olan hastalarda toplardamar pıhtısı gelişebilir: baldırda tek taraflı ağrı, şişlik, ısı artışı uyarıcıdır; ani nefes darlığı acil durumdur. Riskli hastalarda pıhtı önleyici tedavi verilir. Eklem sertliği ve kas erimesi de bu başlıktadır ve fizyoterapiyle azaltılır.

Kaynama sorunları görülebilir. Kırık geç kaynayabilir ya da kaynamayabilir. Sigara kullanımı, kontrolsüz şeker hastalığı, beslenme yetersizliği, kırık uçlarının hareketli kalması ve bazı ilaçlar bu riski artırır. Kırığın yanlış hizada kaynaması ise şekil bozukluğu ve işlev kaybı yaratır; bu nedenle kontrol filmleri aksatılmaz.

Alçının içine kaşıntı için şiş, kalem ya da benzeri cisim sokmak sık yapılan ve sonuçları ağır olabilen bir hatadır. Derinin çizilmesi enfeksiyona yol açar ve alçı içinde fark edilmez.

Alçılı dönem birkaç sade kuralla çok daha rahat geçer.

Yükseltmek en etkili olanıdır. Kol askıda ve kalp seviyesinde, bacak ise yatarken yastıkla yükseltilmiş tutulur. İlk günlerde bu, şişliği ve ağrıyı belirgin biçimde azaltır.

Parmaklar hareket ettirilir. Serbest kalan parmakları düzenli açıp kapatmak dolaşımı destekler ve sertliği önler. Omuz alçıda değilse omuz hareketleri de sürdürülür.

Alçı kuru tutulur. Duşta su geçirmez bir örtü kullanılır. Sentetik ve suya dayanıklı malzeme kullanıldıysa bile içteki pamuk tabaka ıslanabilir; hekiminizin verdiği talimata uyulur. Islanan alçı kokar, yumuşar ve deriyi tahriş eder.

Kaşıntı için içine bir şey sokulmaz. Soğuk hava üflemek ya da alçının dışına hafifçe vurmak genelde yeterli olur.

Alçının kenarları deriyi rahatsız ediyorsa hekimden düzeltilmesi istenir; kendi başınıza kesmeyin.

Yürüme ve yük verme izni hekim tarafından belirlenir. Koltuk değneği kullanımı doğru boyda ayarlanmalıdır. Evde kayan halıları kaldırmak ve geçiş yollarını boşaltmak düşmeyi önler.

Beslenme ve alışkanlıklar kaynamayı etkiler. Yeterli protein, kalsiyum ve D vitamini alımı desteklenir; sigarayı bırakmak kaynama açısından belirgin fark yaratır.

Alçı çıktıktan sonra deri kuru ve pullu olur, kaslar zayıflamıştır. Nemlendirmek, hareket açıklığını kademeli artırmak ve verilen fizyoterapi programını uygulamak bu dönemin işidir. Eski işlevine dönmek haftalar alır.

Beklenmeden başvurulacak durumlar şunlardır: artan ve dinmeyen ağrı, parmaklarda uyuşma, solukluk ya da morarma, alçının içinden kötü koku ve akıntı gelmesi, ateş, alçının kırılması ya da gevşemesi, baldırda tek taraflı şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı.