Ayak bileği burkulması nedir?

Ayak bileği burkulması, bileği saran bağların zorlanması ya da yırtılmasıdır. En sık görülen spor yaralanmasıdır ve spor dışında da sık karşılaşılır.

Mekanizma çoğunlukla aynıdır: ayak içe döner, dış taraftaki bağlar zorlanır. Bu nedenle yakınmalar da ağırlıklı olarak dış tarafta olur. Daha seyrek görülen dışa dönme yaralanmalarında iç taraftaki bağ ve kemikler arası bağlantı etkilenir; bunlar daha uzun sürede iyileşir.

Üç derecede sınıflanır. Birinci derecede bağ zorlanmıştır; hafif ağrı ve şişlik vardır, yürüyüş mümkündür. İkinci derecede kısmi yırtık, belirgin şişlik, morarma ve yürümekte zorlanma görülür. Üçüncü derecede bağ tam yırtılmıştır; belirgin şişlik, yaygın morarma ve bilekte boşluk hissi olur.

En sık yapılan hata bunu önemsiz bir yaralanma saymaktır. Yeterince tedavi edilmeyen burkulmalar, bilekte tekrarlayan burkulma ve kalıcı boşluk hissiyle giden bir tabloya dönüşebilir.

İkinci sık hata kırığı atlamaktır. Bazı bulgular kırık olasılığını yükseltir ve film gerektirir: kemik üzerinde belirli noktalarda hassasiyet, yaralanma anında ve muayenede dört adım atamama.

Çocuklarda büyüme kıkırdağı bağdan daha zayıftır; bu yaş grubunda burkulma gibi görünen tablolar kırık olabilir ve değerlendirme farklıdır.

Değerlendirme muayeneyle başlar. Ağrının yeri, şişliğin yaygınlığı ve yürüyebilme durumu değerlendirilir. Bağ testleriyle bileğin gevşekliği ölçülür.

Röntgen her hastada gerekmez. Belirli ölçütler kullanılır: kemik çıkıntıları üzerinde belirli noktalarda hassasiyet, yaralanma anında ve muayenede dört adım atamama. Bu bulgular varsa film çekilir. Çocuklarda eşik daha düşüktür.

Manyetik rezonans, tedaviye yanıt alınamayan ve bağ yırtığının derecesi belirsiz kalan olgularda istenir.

Tedavinin ilk günleri korumaya ayrılır. Dinlenme, buz, baskılı bandaj ve yükseltme uygulanır. Buna karşılık tam hareketsizlik ve uzun süreli alçı çoğu olguda önerilmez; erken ve kontrollü hareket iyileşmeyi hızlandırır.

Destek olarak bandaj, bileklik ya da atel kullanılır. Ağrının izin verdiği ölçüde yük vermeye erken başlanır; koltuk değneği gerekiyorsa kısa süreli kullanılır.

Asıl belirleyici aşama rehabilitasyondur ve en sık atlanan bölüm budur. Hareket açıklığının geri kazanılması, bilek çevresi kaslarının güçlendirilmesi ve denge çalışmaları program hâlinde yapılır. Denge çalışması, tekrarlayan burkulmayı önlemede en güçlü adımdır.

Spora dönüş kademeli olur ve ağrısız hareket açıklığı, tam güç ve denge sağlandıktan sonra planlanır.

Cerrahi ilk tedavide nadiren gerekir; tekrarlayan burkulma ve kalıcı boşluk hissiyle giden olgularda gündeme gelir.

Burkulmanın asıl riski hafife alınmasıdır.

En sık görülen sonuç tekrarlamadır. Yeterince rehabilite edilmeyen bilekte kaslar zayıf, denge duyusu bozuk kalır; bilek sık döner ve her burkulma bir sonrakini kolaylaştırır.

Kalıcı boşluk hissi ikinci başlıktır. Bağlar gevşek kaldığında kişi bileğine güvenemez; bu, spor dışında da düşme riskini artırır.

Uzun vadede eklem kıkırdağı zarar görebilir ve erken kireçlenme gelişebilir.

Atlanan tanılar ayrı bir risk oluşturur: kırık, kıkırdak yaralanması, tendon yaralanması ve kemikler arası bağ zedelenmesi. Bu son grup daha uzun iyileşir ve farklı tedavi gerektirir; yakınmanın beklenenden uzun sürmesi bu yönde uyarır.

Çocuklarda büyüme kıkırdağı yaralanması burkulma sanılabilir; bu nedenle çocukta kemik üzerinde hassasiyet varsa film çekilir.

Korunmada en etkili adım denge ve güçlendirme çalışmasıdır. Tek ayak üzerinde durma ve denge tahtası çalışmaları, tekrarlayan burkulmayı belirgin biçimde azaltır.

Sporcularda bandaj ve bileklik kullanımı, özellikle daha önce burkulma geçirenlerde koruyucudur.

Ayakkabı seçimi belirleyicidir: spora uygun, tabanı aşınmamış, bileği destekleyen modeller tercih edilir.

Isınma ve zemin dikkati basit ama etkili önlemlerdir; düzensiz zeminde koşarken ve karanlıkta yürürken dikkat gerekir.

Kilo yönetimi ve genel kas gücü de riski azaltır.

İlk günler ile sonraki haftalar iki ayrı bakım dönemidir.

İlk kırk sekiz saat koruma dönemidir. Buz günde birkaç kez, yirmi dakikayı geçmeyecek biçimde ve deriye doğrudan temas ettirmeden uygulanır. Bacak yastıkla kalp seviyesinin üzerine kaldırılır. Baskılı bandaj şişliği sınırlar; parmaklarda uyuşma ve renk değişikliği olursa gevşetilir.

Sıcak uygulama, masaj ve alkolle ovma ilk günlerde yapılmaz; şişliği artırır.

Ağrının izin verdiği ölçüde yürünür. Tam hareketsizlik iyileşmeyi geciktirir; bileği hareket ettirmek erken başlar.

Basit hareketlerle başlanır: ayak bileğini yukarı aşağı hareket ettirmek, havada harf çizmek, ardından hafif direnç çalışmaları.

Denge çalışması eklenir. Tek ayak üzerinde durma, önce göz açık sonra göz kapalı; ardından yumuşak zeminde. Bu çalışma tekrarlayan burkulmayı önlemede en güçlü adımdır ve düzenli yapılmalıdır.

Ayakkabı gözden geçirilir. İyileşme döneminde bağcıklı, destekli ve tabanı sağlam ayakkabılar tercih edilir.

Spora dönüş kademeli olur: önce düz zeminde yürüyüş, sonra hafif koşu, ardından yön değiştirme ve sıçrama. Bandaj ya da bileklik ilk dönemde koruyucudur.

Şişliğin haftalarca sürmesi olağandır; ağrı azalıyorsa bu tek başına kaygı nedeni değildir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: ayağa hiç basamama, belirgin şekil bozukluğu, kemik üzerinde noktasal hassasiyet, parmaklarda uyuşma ile renk değişikliği, ateş ve bölgede kızarıklık, birkaç hafta içinde düzelme olmaması, tekrarlayan burkulmalar, bilekte kilitlenme ve takılma hissi.