Artroskopi (Kapalı eklem cerrahisi) nedir?

Artroskopi, ekleme açılan birkaç milimetrik girişten ince bir kamera sokularak eklemin içinin görüntülendiği ve gerektiğinde aynı seansta onarımın yapıldığı cerrahi yöntemdir. Halk arasında kapalı eklem cerrahisi denir. En sık diz ve omuzda uygulanır, ayak bileği ile kalçada da kullanılır.

Yöntemin avantajı görüş kalitesi ve küçük kesilerdir. Eklem içi yapılar büyütülmüş görüntüde incelenir; menisküs, bağlar, kıkırdak ve eklem zarı doğrudan değerlendirilir. Küçük girişler sayesinde yumuşak dokular daha az zedelenir ve iyileşme çoğu zaman açık cerrahiye göre hızlı olur.

En sık yapılan uygulamalar şunlardır: menisküs yırtığının onarımı ya da yırtık parçanın düzeltilmesi, ön çapraz bağın yeniden yapılandırılması, omuzda sıkışma sorununun giderilmesi, omuz kaslarının tendon yırtığının onarımı, eklem içinde kopmuş kıkırdak parçasının alınması, eklem zarı iltihabının temizlenmesi.

Burada önemli bir ayrım var. Genç ve etkin kişilerde travmaya bağlı yırtıklarda artroskopi belirgin fayda sağlar. Buna karşılık ileri yaşta, eklem kireçlenmesiyle birlikte görülen aşınma tipi menisküs yırtıklarında cerrahinin faydası sınırlıdır; bu grupta önce fizyoterapi, kilo yönetimi ve ağrı tedavisi denenir. Filmde yırtık görülmesi tek başına ameliyat gerekçesi sayılmaz.

Karar bu yüzden üç bilginin birleşiminden çıkar: yakınmalar, muayene bulguları ve görüntüleme. Dizde kilitlenme, boşalma hissi, hareketi engelleyen takılma gibi mekanik bulgular varsa cerrahi daha net gündeme gelir.

Süreç muayeneyle başlar. Eklem hareket açıklığı, kas gücü, bağ testleri ve ağrının yeri değerlendirilir. Görüntülemede önce röntgen çekilir, ardından yumuşak dokuları göstermesi için manyetik rezonans istenir. Kararı belirleyen şey filmdeki bulgunun muayene ile örtüşmesidir.

Uygulama genel ya da bölgesel anestezi altında yapılır. Eklem çevresine iki üç adet milimetrik giriş açılır. Birinden kamera girer, diğerlerinden ince aletler kullanılır. Eklem içi sıvıyla genişletilerek net görüş sağlanır. Cerrah tanıyı doğruladıktan sonra gerekli onarımı aynı seansta yapar.

Yapılan işlem duruma göre değişir. Menisküs yırtığı dikişle onarılabilir ya da yırtık kısım düzeltilerek şekillendirilir; onarım tercih edildiğinde iyileşme uzar ama menisküs korunur. Ön çapraz bağda kendi dokusundan alınan bir greft ile bağ yeniden yapılandırılır. Omuzda sıkışma varsa daralan alan genişletilir, tendon yırtığı ise çapalarla kemiğe tutturulur.

İşlem çoğunlukla yarım saat ile iki saat arasında sürer. Hastaların büyük bölümü aynı gün ya da ertesi gün taburcu edilir.

İyileşme yapılan işleme göre farklıdır ve bu ayrım beklenti için belirleyicidir. Yırtık parçanın düzeltildiği dizde birkaç gün içinde yüklenmeye başlanır, günlük hayata dönüş iki üç haftayı bulur. Menisküs dikişle onarıldıysa dört ile altı hafta koltuk değneği ve hareket sınırlaması gerekebilir. Ön çapraz bağ yapılandırıldığında koşuya dönüş aylar, temas içeren spora dönüş çoğunlukla altı ile dokuz ay sonra olur.

Fizyoterapi bu tabloda ameliyat kadar belirleyicidir. Hareket açıklığını geri kazanmak, uyluk kaslarını güçlendirmek ve dengeyi yeniden kurmak programlı çalışma gerektirir.

Artroskopi düşük riskli cerrahiler arasında sayılır. Yine de bir cerrahi işlemdir.

Beklenen bulgular şunlardır: eklemde şişlik, giriş yerlerinde ağrı, ilk günlerde hareket kısıtlılığı, deride morarma. Bunlar buz, yükseltme ve fizyoterapiyle azalır.

Daha seyrek olanlar arasında eklem içinde kan toplanması, giriş yeri enfeksiyonu, eklem içi enfeksiyon, giriş bölgesindeki deri sinirinin etkilenmesine bağlı uyuşma ve eklem hareketinin kalıcı biçimde kısıtlanması yer alır. Eklem içi enfeksiyon nadirdir ama artan ağrı, ateş, belirgin şişlik ve kızarıklıkla ortaya çıkar; acil değerlendirme gerektirir.

Toplardamar pıhtısı özellikle diz ve alt bacak cerrahisinden sonra akılda tutulur. Baldırda tek taraflı ağrı, şişlik, ısı artışı ve kızarıklık uyarıcıdır. Ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı ise acil durumdur. Erken yürüyüş ve gerekli görülen hastalarda pıhtı önleyici tedavi bu riski azaltır.

Bir de sonuç beklentisi konusu var. Artroskopi mekanik bir sorunu düzeltir; eklem kireçlenmesini geri çevirmez. Kireçlenmesi ilerlemiş bir dizde menisküs işlemi ağrıyı kalıcı olarak gidermeyebilir. Bu grupta kilo yönetimi, kas güçlendirme ve ağrı tedavisi asıl planı oluşturur; ileri durumda eklem protezi cerrahisi (kalça ve diz protezi) değerlendirilir.

Sonucu etkileyen son etken uyumdur. Fizyoterapi programına uyulmadığında hareket kısıtlılığı ve kas zayıflığı kalabilir; onarım yapılan dizde erken ve izinsiz yüklenmek dikişin açılmasına yol açar.

İlk günlerin hedefi şişliği azaltmak ve hareketi kaybetmemektir.

Buz uygulaması işe yarar. Günde birkaç kez, yirmi dakikayı geçmeyecek şekilde, deriye doğrudan temas ettirmeden kullanılır. Bacağı kalp seviyesinin üzerine kaldırarak dinlenmek şişliği belirgin biçimde azaltır.

Yüklenme ve hareket izni işleme göre verilir. Yırtık parçanın düzeltildiği dizde erken yüklenme serbest olabilir; menisküs dikişle onarıldığında ya da bağ yapılandırıldığında koltuk değneği ve diz cihazı kullanılır. Bu sınırlara uymak onarımın tutmasını sağlar.

Fizyoterapi ilk haftada başlar. Ev egzersizleri basit görünür ama sonucu belirler: ayak bileği pompalama, uyluk kasını kasma, dizi düz tutarak kaldırma, izin verilen sınırda bükme. Ağrıyı artırmayan ve hekimin çizdiği açıda kalan hareketler tercih edilir.

Yara bakımı sadedir. Giriş yerleri kuru ve temiz tutulur. Duş için hekimin verdiği güne uyulur, banyoya oturmak ve havuza girmek yaralar kapanana kadar beklenir.

Ağrı kesici ve gerekliyse pıhtı önleyici ilaç düzenli kullanılır. Erken ve sık yürümek pıhtı riskini azaltır.

İşe dönüş masa başı işlerde bir ile iki hafta içindedir. Ayakta çalışılan ve yük taşınan işlerde süre uzar. Spora dönüş kademeli olur ve hekim ile fizyoterapistin onayına bağlıdır; erken dönüş yeniden yaralanmanın en sık nedenidir.

Beklemeden başvurulacak durumlar: ateş, giriş yerinde kızarıklık ve akıntı, artan ve dinmeyen ağrı, dizin hızla şişmesi, baldırda tek taraflı ağrı ile şişlik, ani nefes darlığı.