Protez cerrahisi (Kalça ve diz protezi) nedir?

Eklem protezi cerrahisi, aşınmış eklem yüzeylerinin çıkarılıp yerine metal ve özel plastikten yapılmış parçaların yerleştirilmesidir. En sık kalça ve dizde uygulanır; omuz ve diğer eklemlerde de kullanılır. Amaç ağrıyı azaltmak ve hareketi geri kazandırmaktır.

Eklem kıkırdağı yıllar içinde inceldiğinde kemik uçları birbirine değmeye başlar. Ağrı önce yükle çıkar, sonra dinlenmede ve geceleri de sürer. Yürüme mesafesi kısalır, merdiven zorlaşır, hasta topallamaya başlar. Filmde eklem aralığının kapandığı görülür.

Protez ilk seçenek değildir. Kararın önünde denenmesi gereken bir sıra var: kilo yönetimi, kas güçlendirmeye dayalı fizyoterapi, uygun ağrı tedavisi, baston ile yürüme yardımcıları, bazı durumlarda eklem içi enjeksiyon. Bunlardan yararlanmayan ve ağrısı yaşam kalitesini belirgin biçimde düşüren hastalarda cerrahi gündeme gelir.

Ameliyatı erkene çekmenin de geciktirmenin de bedeli vardır. Çok erken yapılan protez, ömrü boyunca yenileme ameliyatı olasılığını artırır. Çok geciktirmek ise kas gücünün kaybına, eklemin sertleşmesine ve ameliyat sonrası iyileşmenin zorlaşmasına yol açar. Zamanlama bu iki uç arasında, yaş ve etkinlik düzeyi hesaba katılarak belirlenir.

Protezlerin belirli bir kullanım ömrü olduğu bilinir. Günümüz malzemeleriyle hastaların büyük bölümünde on beş ile yirmi beş yıl arası bir kullanım söz konusudur; hareketli ve genç hastalarda yenileme ihtiyacı daha erken doğabilir.

Hazırlık ameliyattan haftalar önce başlar. Röntgen ve gerekiyorsa ileri görüntüleme ile eklem değerlendirilir, protezin ölçüsü planlanır. Kan testleri, kalp ve akciğer değerlendirmesi yapılır. Diş ve idrar yolu enfeksiyonu taranır, çünkü vücudun herhangi bir yerindeki enfeksiyon proteze yerleşebilir. Şeker hastalığı olanlarda kan şekeri düzeni gözden geçirilir.

Ameliyat öncesi hazırlık egzersizleri iyileşmeyi kolaylaştırır. Uyluk ve kalça kaslarını güçlendirmek, koltuk değneğiyle yürümeyi önceden öğrenmek, evi ameliyat sonrasına hazırlamak sürecin bir parçasıdır.

Uygulama genel ya da bölgesel anestezi ile yapılır. Eklem açılır, aşınmış kıkırdak ve kemik yüzeyi hesaplanan ölçüde çıkarılır, protez parçaları kemiğe yerleştirilir. Parçalar çimento ile ya da kemiğin içine büyüyeceği yüzey yapısıyla sabitlenir. Diz protezinde bacak ekseni de düzeltilir. İşlem çoğunlukla bir ile iki saat sürer.

Ameliyat sonrası dönem erken hareket üzerine kurulur. Hastaların büyük bölümü aynı gün ya da ertesi gün ayağa kaldırılır ve yardımla yürütülür. Ağrı kontrolü buna göre planlanır. Pıhtı önleyici tedavi belirli bir süre kullanılır.

Hastanede kalış genellikle iki ile dört gündür. Taburculukta yürüme yardımcısı, egzersiz programı ve ilaç düzeni yazılı verilir.

İyileşme kademeli ilerler. İlk hafta yürüme mesafesi kısa tutulur, ikinci haftadan sonra artırılır. Altı hafta içinde çoğu hasta ev içinde bağımsız hâle gelir. Diz protezinde hareket açıklığını kazanmak sabır ister ve fizyoterapinin ağırlığı buradadır. Üçüncü aydan sonra günlük hayat büyük ölçüde normale döner; tam yerleşme ve güç kazanımı altı ay ile bir yıla yayılır.

Protez cerrahisi ağrıyı azaltmada başarılı sonuçlar veren bir ameliyattır. Riskleri ise ciddiyetle ele alınır.

Beklenen bulgular şunlardır: yara bölgesinde ağrı ve şişlik, bacakta morarma, ilk haftalarda hareket kısıtlılığı, gece ağrısının bir süre sürmesi, dizde ısı artışı. Bu bulgular haftalar içinde azalır.

Toplardamar pıhtısı en çok önlem alınan risktir. Baldırda tek taraflı ağrı, şişlik ve ısı artışı uyarıcıdır; ani nefes darlığı ve göğüs ağrısı acil durumdur. Erken yürüme, basınç çorabı ve pıhtı önleyici ilaç bu riski azaltır.

Enfeksiyon nadirdir ama en zorlu komplikasyondur. Protezin çevresine yerleştiğinde uzun süreli antibiyotik ve çoğu zaman ek cerrahi gerekir. Bu yüzden ameliyat öncesi enfeksiyon taraması ve sonrasında yara bakımı titizlikle yapılır. Ateş, yarada kızarıklık ile akıntı, ağrının yeniden artması bildirilmelidir.

Kalça protezinde çıkık riski özellikle ilk haftalarda akılda tutulur. Bacakları çaprazlamak, düşük koltuğa oturmak, kalçayı doksan dereceden fazla bükmek ve gövdeyi öne eğerek yerden bir şey almak sakınılan hareketlerdir. Cerrahın kullandığı yönteme göre bu kısıtlar farklılaşır; taburculukta verilen listeye uymak gerekir.

Daha seyrek olanlar arasında bacak uzunluğunda fark hissi, protez çevresinde kemik kırığı, sinir ve damar zedelenmesi, dizde hareket açıklığının istenen düzeye ulaşmaması ve zamanla protezin gevşemesi bulunur. Gevşeme ve aşınma yıllar içinde ağrının yeniden başlamasıyla kendini gösterir; bu durumda yenileme ameliyatı değerlendirilir.

Sonucu koruyan davranışlar sade: kiloyu dengede tutmak, kas gücünü sürdürmek, yüksek darbeli sporlardan kaçınmak, diş ve idrar yolu enfeksiyonlarını ihmal etmemek, kontrollere gitmek.

Ameliyat sonrası dönem planlı bir programdır ve hastanın katkısı sonucu doğrudan etkiler.

Yürümek tedavinin parçasıdır. İlk günler kısa ve sık yürüyüşler yapılır, mesafe hekimin verdiği sınırda kademeli artırılır. Koltuk değneği ya da yürüteç bırakma zamanı hekim tarafından belirlenir; erken bırakmak topallama alışkanlığı yaratabilir.

Egzersizler günde birkaç kez tekrarlanır. Ayak bileği pompalama, uyluk kasını kasma, bacağı düz kaldırma, izin verilen açıda bükme çalışmaları ilk haftaların temelidir. Diz protezinde bükme açısını kazanmak öncelik taşır ve gecikildiğinde geri kazanmak zorlaşır.

Buz uygulaması şişliği azaltır. Günde birkaç kez, yirmi dakikayı geçmeyecek biçimde ve deriye doğrudan temas ettirmeden kullanılır. Bacağı yükseltmek de işe yarar.

Kalça protezi olanlar için ilk haftalarda ek kurallar geçerlidir: yüksek ve sert koltuğa oturmak, bacakları çaprazlamamak, tuvalet yükseltici kullanmak, yerden bir şey alırken uzun saplı yardımcı kullanmak. Bu liste taburculukta hastaya özel olarak verilir.

Ev düzeni ayarlanır. Kayan halılar kaldırılır, geçiş yolları boşaltılır, banyoya tutunma barı ve kaymaz paspas eklenir, gece için aydınlatma bırakılır. Düşme, ilk aylardaki en somut tehlikedir.

İlaçlar düzenli kullanılır. Pıhtı önleyici tedavi hekimin verdiği süre boyunca aksatılmaz, ağrı kesici fizyoterapi öncesinde planlanabilir.

Araç kullanmaya dönüş ameliyat edilen tarafa ve refleks hızına göre, hekim onayıyla olur. İşe dönüş masa başı işlerde dört ile altı hafta, ayakta çalışılan işlerde daha uzun sürebilir.

Uzun vadede yüzme, bisiklet ve tempolu yürüyüş önerilen etkinliklerdir. Koşu, sıçrama ve temas içeren sporlar protezin aşınmasını hızlandırdığı için sınırlanır.

Gecikmeden başvurulacak durumlar: ateş, yarada kızarıklık ve akıntı, artan ağrı, bacakta ani şişlik ve baldır ağrısı, nefes darlığı, bacağın şekil değiştirmesi ya da protezin yerinden çıktığı hissi, düşme sonrası yük verememe.