Unutkanlık nedir?

Unutkanlık, bilgiyi kaydetme ya da hatırlama sürecinde yaşanan aksamadır. Her unutkanlık hastalık değildir; büyük bölümü dikkat dağınıklığı, yorgunluk ve uykusuzlukla ilgilidir.

Yaşa bağlı olağan değişim vardır. İsimleri geç hatırlamak, bir eşyayı nereye koyduğunu unutmak ve sonradan hatırlamak bu gruptadır. Kişi durumun farkındadır ve günlük hayatı aksamaz.

Hastalık düşündüren tablo farklıdır. Yeni öğrenilen bilginin hiç kaydedilmemesi, aynı soruyu kısa aralıklarla tekrarlamak, tanıdık yolu kaybetmek, para işlerini yürütememek, kullanılan eşyanın adını bulamamak ve kişinin durumun farkında olmaması bu gruptadır. Ayırt edici nokta, günlük yaşamın bağımsızlığını etkilemesidir.

Üçüncü bir grup daha vardır ve en çok atlanandır: geri döndürülebilir nedenler. B12 eksikliği, tiroit bozuklukları, depresyon, uyku apnesi, bazı ilaçlar, alkol ve işitme kaybı unutkanlık yapar. Bunlar tedavi edildiğinde belirtiler geriler.

Depresyon ayrıca vurgulanmalıdır. İleri yaşta depresyon, bunama gibi görünen bir tabloyla ortaya çıkabilir ve tedavi edilebilir.

Bu nedenle unutkanlıkta ilk adım korkmak değil, nedeni araştırmaktır. İnternette bulunan testlerle kendi kendine tanı konmaz; bu testler yalnız hekim değerlendirmesinin parçasıdır.

Değerlendirmede yakınmanın ne zaman başladığı, nasıl ilerlediği, günlük yaşamı etkileyip etkilemediği ve yakınların gözlemi sorgulanır. Yakın gözlemi bu tabloda özellikle değerlidir; kişi durumu fark etmiyor olabilir.

Kullanılan ilaçlar tek tek gözden geçirilir. Uyku, kaygı, alerji ve mesane ilaçları gibi birçok ilaç bilinç bulanıklığı ve unutkanlık yapar.

Depresyon, uyku kalitesi, işitme durumu ve alkol kullanımı ayrıca sorgulanır.

Muayenede nörolojik değerlendirme yapılır ve standart bilişsel testler uygulanır. Bu testler yalnız hekim değerlendirmesinin parçasıdır; internette bulunan testlerle tanı konmaz.

Kan tetkikleri geri döndürülebilir nedenleri araştırır: kan sayımı, B12 düzeyi, tiroit testleri, karaciğer ve böbrek testleri, kan şekeri, elektrolitler, D vitamini.

Beyin görüntülemesi istenir; inme, kitle ve sıvı birikimi gibi tabloları dışlar.

Gerekiyorsa ayrıntılı nöropsikolojik değerlendirme yapılır.

Tedavi nedene göre planlanır ve bu ayrım tabloyu tamamen değiştirir.

Geri döndürülebilir nedenlerde tedavi doğrudan sonuç verir: B12 desteği, tiroit tedavisi, depresyon tedavisi, uyku apnesi tedavisi, işitme cihazı, sorunlu ilacın hekim tarafından değiştirilmesi.

Bunama saptanırsa ilaç tedavisi ilerlemeyi yavaşlatmayı hedefler. Bunun yanında düzenli günlük program, bilişsel etkinlikler, fiziksel aktivite ve sosyal katılım planın ayrılmaz parçasıdır.

Bakım veren kişinin desteklenmesi de tedavinin bir parçasıdır; bu başlık sık ihmal edilir.

Unutkanlıkta asıl risk, tedavi edilebilir bir nedenin yaşlılığa bağlanarak gözden kaçmasıdır.

B12 eksikliği, tiroit bozukluğu, depresyon ve uyku apnesi bu grubun başında gelir. Hepsi tedaviyle geriler ve hepsi sık atlanır.

İşitme kaybı da bu başlıktadır. Duyulmayan konuşma anlaşılmaz, kişi geri çekilir ve tablo unutkanlık gibi görünür. İşitme cihazı bu tabloyu belirgin biçimde değiştirir.

İlaç kaynaklı unutkanlık ayrıca aranmalıdır. Çok sayıda ilaç kullanan kişilerde bu olasılık artar ve ilaç listesinin gözden geçirilmesi gerekir.

Bunama söz konusuysa riskler farklıdır: kaybolma, ilaçların yanlış alınması, ocak ve ısıtıcı kaynaklı kazalar, düşme, beslenme bozukluğu ve dolandırılma. Bunlar önlenebilir risklerdir.

Sürüş güvenliği ayrı bir başlıktır ve hekimle konuşulmalıdır.

Korunmada damar sağlığı en güçlü başlıktır. Tansiyon, şeker ve kolesterol kontrolü, sigaranın bırakılması ve düzenli egzersiz bunama riskini azaltan en somut adımlardır.

Düzenli fiziksel aktivite haftada birkaç güne yayılır; yürüyüş bile fark yaratır.

Zihinsel etkinlik sürdürülür: okumak, öğrenmek, yeni beceriler edinmek.

Sosyal bağlar korunur; yalnızlık bilişsel gerilemeyle ilişkilendirilmiştir.

Uyku düzeni sağlanır ve horlama ile gündüz uykululuk varsa uyku apnesi araştırılır.

İşitme ve görme sorunları düzeltilir.

Alkol azaltılır; kafa travmasından korunmak için kask ve emniyet kemeri kullanılır.

Depresyon tedavi edilir; ileri yaşta depresyon bunama gibi görünebilir.

Unutkanlıkta günlük düzenlemeler hem yakınmayı azaltır hem güvenliği artırır.

Sabit bir günlük program kurulur. Aynı saatlerde kalkmak, yemek yemek ve yatmak belleğe yüklenen yükü azaltır.

Dış bellek araçları kullanılır: takvim, ajanda, not defteri, telefon hatırlatıcıları. Anahtar, cüzdan ve gözlük için sabit bir yer belirlenir.

İlaçlar günlük ya da haftalık kutulara ayrılır; alındı takibi yapılır.

Uyku düzeni sağlanır. Horlama, nefes durması ve gündüz aşırı uykululuk varsa uyku apnesi araştırılır.

İşitme ve görme sorunları düzeltilir; bu iki adım tek başına belirgin fark yaratır.

Fiziksel aktivite sürdürülür; yürüyüş haftanın çoğu gününe yayılır.

Zihinsel ve sosyal etkinlikler korunur. Kitap, bulmaca ve sohbet ortamları planın parçasıdır.

Alkol azaltılır; sigara bırakılır.

Tansiyon, şeker ve kolesterol düzenli izlenir.

Güvenlik önlemleri alınır: ocak ve ısıtıcı kontrolü, kayan halıların kaldırılması, banyoda tutunma barı, kapıda kimlik bilgisi taşıyan bir kart.

Araç kullanımı hekimle konuşulur.

Yakınların gözlemi kaydedilir; hangi durumların ne zaman görüldüğü hekim değerlendirmesini kolaylaştırır.

Bakım veren kişi de desteklenir; tükenme bu süreçte sık görülür ve yardım istemek gerekir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: günlük yaşamı etkileyen unutkanlık, tanıdık yolun kaybedilmesi, aynı sorunun tekrarlanması, para işlerinde zorlanma, kişilik ve davranış değişikliği, hızlı ilerleyen unutkanlık, kafa travması sonrası ortaya çıkan bulgular.