Tiroit nedir?

Tiroit, boynun ön kısmında, gırtlağın altında yer alan kelebek biçiminde bir bezdir. Ürettiği hormonlar vücudun çalışma hızını ayarlar.

Bu hormonlar hemen her sistemi etkiler: kalp hızı, vücut sıcaklığı, sindirim düzeni, kilo, ruh hâli, adet düzeni, saç ve cilt yapısı. Bu yüzden tiroit sorunları çok farklı yakınmalarla ortaya çıkar ve sık atlanır.

Üç ana sorun başlığı vardır.

Birincisi bezin az çalışmasıdır. Vücut yavaşlar: üşüme, kilo alma, kabızlık, yorgunluk, ciltte kuruluk ve unutkanlık görülür. Ülkemizde en sık nedeni bağışıklık kaynaklı bir tiroit iltihabıdır.

İkincisi bezin fazla çalışmasıdır. Vücut hızlanır: çarpıntı, kilo kaybı, terleme, titreme, huzursuzluk ve uykusuzluk görülür.

Üçüncüsü bezin yapısındaki değişikliklerdir. Bez bütünüyle büyüyebilir ya da içinde nodül denilen yumrular oluşabilir.

Nodüller toplumda çok yaygındır ve büyük bölümü iyi huyludur. Ultrasonda görülen her nodül girişim gerektirmez; karar boyut, görünüm özellikleri ve hormon durumuna göre verilir.

Belirtiler sinsi ilerler ve yorgunluğa, yaşa ya da yoğun tempoya bağlanır. Bu nedenle tanı çoğu zaman gecikir; oysa kan testiyle kolayca değerlendirilir.

Tanı kan testiyle konur. TSH ilk bakılan testtir ve bezin çalışma durumunu en duyarlı biçimde gösterir; gerekiyorsa serbest hormon düzeyleri eklenir.

Bağışıklık kaynaklı hastalık düşünülüyorsa antikor testleri istenir.

Boyunda şişlik ya da nodül varsa ultrason yapılır. Ultrason nodülün boyutunu, yapısını ve şüpheli özelliklerini gösterir; bu inceleme ışın içermez ve tekrarlanabilir.

Şüpheli görünen ya da belirli boyutu aşan nodüllerden iğne biyopsisi alınır. İşlem ultrason eşliğinde ve kısa sürede yapılır.

Bezin fazla çalıştığı tablolarda sintigrafi istenebilir; nodülün hormon üretip üretmediğini gösterir.

Tedavi tabloya göre planlanır.

Bezin az çalıştığı durumlarda eksik hormon dışarıdan verilir. İlaç sabah aç karnına alınır ve en az yarım saat beklenir; kahvaltı, kahve, demir ve kalsiyum takviyeleri emilimi azaltır. Doz kan testleriyle ayarlanır ve kişiye özeldir.

Bezin fazla çalıştığı durumlarda üretimi baskılayan ilaçlar kullanılır. Yanıt alınamayan ya da tekrarlayan olgularda radyoaktif iyot tedavisi ve cerrahi seçenekleri değerlendirilir.

Nodüllerde çoğu zaman izlem yeterlidir. Ultrason belirli aralıklarla tekrarlanır; büyüme, bası bulgusu ya da şüpheli özellik varsa girişim gündeme gelir.

Gebelikte tiroit izlemi ayrı yürütülür; bu dönemde hormon ihtiyacı değişir ve takip sıklaşır.

İyot ve yosun içerikli takviyeler hekime danışmadan kullanılmaz; tabloyu bozabilir.

Tiroit sorunlarının riski, belirtilerin başka nedenlere bağlanarak yıllarca izlenmemesinden doğar.

Bezin az çalıştığı tablolarda kolesterol yükselir, kalp yükü artar, kas ve sinir yakınmaları yerleşir. Ağır ve uzun süren olgularda ciddi tablolar gelişebilir.

Bezin fazla çalıştığı tablolarda kalp ritim bozukluğu ve kemik erimesi öne çıkar. Kalp üzerindeki yük ileri yaşta ayrıca önemsenir.

Gebelikle ilgili başlık ayrıca vurgulanmalıdır. Tedavi edilmeyen tiroit sorunları gebe kalmayı zorlaştırır, düşük riskini artırır ve bebeğin gelişimini etkileyebilir. Bu nedenle gebelik planlayan ve gebe kalan kadınlarda tiroit değerlendirmesi yapılır.

Nodüllerin büyük bölümü iyi huyludur; risk, şüpheli nodüllerin izlenmemesidir. Boyunda hızla büyüyen kitle, ses kısıklığı, yutma güçlüğü ve boyunda ele gelen lenf düğümü ayrıca değerlendirilir.

Çocukluk çağında boyun bölgesine ışın tedavisi alanlar ve ailesinde tiroit kanseri bulunanlar daha yakın izlenir.

Kontrolsüz iyot kullanımı ayrı bir risktir. Yosun içerikli takviyeler ve yüksek dozlu iyot ürünleri hem az hem fazla çalışma tablosunu tetikleyebilir.

İlacın kendi kararıyla kesilmesi ya da dozunun değiştirilmesi sık ve zararlı bir davranıştır.

Korunma tarafında iyotlu tuz kullanımı toplum düzeyinde en etkili adımdır. Aşırıya kaçmadan, olağan mutfak kullanımı yeterlidir.

Sigara bırakılır; tiroit göz bulgularını ağırlaştıran bilinen bir etkendir.

Ailesinde tiroit hastalığı bulunanlar, doğum sonrası dönemdeki kadınlar ve boyun ışın tedavisi öyküsü olanlar belirti beklemeden kontrol edilir.

İlaç kullanılıyorsa kontrol testleri aksatılmaz.

Tiroit tedavisinde günlük düzen, ilacın etkisini doğrudan belirler.

Hormon ilacı sabah aç karnına alınır ve en az yarım saat beklenir. Kahvaltı, kahve ve çay bu süre içinde tüketilmez.

Demir, kalsiyum ve bazı mide ilaçları hormon emilimini azaltır; bunlarla arasına birkaç saat konur.

İlaç her gün aynı saatte alınır. Unutulan doz için hekimin verdiği talimat izlenir; iki doz birden alınmaz.

Marka ya da ilaç değişikliği olduğunda kontrol testi yaptırılır; emilim farklılık gösterebilir.

Kontrol testleri hekimin belirlediği aralıkla yaptırılır ve sonuçlar bir arada saklanır; eğilimi görmek tek bir sonuçtan daha yol göstericidir.

Beslenmede aşırılıktan kaçınılır. İyotlu tuz olağan miktarda kullanılır; yosun ve yüksek dozlu iyot takviyeleri hekime danışmadan alınmaz.

Lahana ve benzeri sebzelerin olağan tüketimi sorun yaratmaz; bu konudaki yaygın endişe abartılıdır.

Selenyum ve benzeri takviyeler hekim önerisi olmadan kullanılmaz.

Sigara bırakılır; göz bulgularını ağırlaştırır.

Düzenli egzersiz ve uyku düzeni yorgunluk yakınmasını azaltır.

Kilo değişimi, çarpıntı, adet düzeni ve boyundaki şişlik gibi bulgular kaydedilir.

Gebelik planlanıyorsa hekime önceden bildirilir; bu dönemde ilaç ihtiyacı değişir ve takip sıklaşır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: boyunda büyüyen şişlik, yutkunurken takılma hissi, ses kısıklığı, çarpıntı ve düzensiz nabız, açıklanamayan kilo değişimi, aşırı yorgunluk, adet düzensizliği, gebe kalmakta zorlanma, gözlerde belirginleşme ve görme değişikliği.