Yüksek prolaktin nedir?

Yüksek prolaktin, hipofiz bezinden salgılanan prolaktin hormonunun kanda beklenenden yüksek olmasıdır. Tıpta hiperprolaktinemi denir.

Prolaktin, gebelik ve emzirme döneminde süt üretimini sağlar. Bu dönemler dışında yükseldiğinde üreme hormonlarını baskılar; kadınlarda adet düzeni bozulur, erkeklerde testosteron azalır.

Belirtiler cinsiyete göre farklıdır ve bu fark tanı zamanını da belirler. Kadınlarda adet düzensizliği, adet görmeme, gebe kalamama ve süt benzeri meme başı akıntısı erken fark edilir. Erkeklerde ise cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu ve kısırlık daha sinsi ilerler; bu nedenle erkeklerde tanı çoğunlukla daha geç konur.

Nedenler dört grupta toplanır. Fizyolojik nedenler: gebelik, emzirme, meme başı uyarımı, stres, uyku ve egzersiz. İlaçlar: bazı psikiyatri ilaçları, mide bulantısı ile mide ilaçları, tansiyon ilaçları ve doğum kontrol hapları. Hastalıklar: hipofiz bezindeki iyi huylu kitleler, tiroid bezinin yavaş çalışması, böbrek yetmezliği ve göğüs duvarı sorunları. Dördüncü grup ise nedeni bulunamayan olgulardır.

İlaçlar en sık atlanan nedendir; bu nedenle kullanılan tüm ilaçların bildirilmesi gerekir.

Ölçümün doğru koşullarda yapılması belirleyicidir. Stres, meme başı uyarımı, ilişki, egzersiz ve kan alma sırasındaki gerginlik bile değeri yükseltebilir; bu yüzden yüksek çıkan tek bir sonuç tanı koydurmaz.

Tanı kan testiyle konur ancak ölçümün koşulları kritiktir. Kan, sabah ve dinlenmiş durumda alınır; öncesinde meme başı uyarımı, ilişki ve yoğun egzersiz olmamalıdır. Yüksek çıkan tek bir sonuç doğrulanmadan tanı konmaz.

İlk adımlar gebelik testi, tiroid uyarıcı hormon (TSH testi) ve böbrek işlevlerinin değerlendirilmesidir. Kullanılan tüm ilaçlar gözden geçirilir; ilaç kaynaklı yükseklik sık görülür ve gereksiz görüntülemeyi önlemek için önce bu olasılık ele alınır.

Neden bulunamıyorsa ve değer belirgin biçimde yüksekse hipofiz bezi manyetik rezonans ile görüntülenir. Kitle saptanırsa boyutuna göre adlandırılır ve buna göre izlenir.

Görme alanı testi, hipofizdeki büyük kitlelerde istenir; bu kitleler görme sinirlerinin kesişme bölgesine bası yapabilir.

Tedavi nedene göre planlanır.

İlaç kaynaklıysa sorumlu ilaç hekim tarafından değiştirilir ya da doz düzenlenir; ilacın kendi kararla kesilmesi doğru değildir, özellikle psikiyatri tedavilerinde.

Tiroid bozukluğu varsa tedavi edilir; prolaktin çoğunlukla bununla normale döner.

Hipofiz kitlelerinde ilk seçenek ilaç tedavisidir. Kullanılan ilaç grubu hem prolaktin düzeyini düşürür hem kitlenin küçülmesini sağlar; cerrahi çoğu hastada gerekmez. Tedavi uzun sürelidir ve düzenli izlem ister.

Cerrahi, ilaca yanıt alınamayan, yan etki nedeniyle sürdürülemeyen ve görme kaybı gelişen hastalarda değerlendirilir.

Yakınması olmayan, hafif yükseklik saptanan ve kitle bulunmayan bazı hastalarda izlem yeterli olabilir; karar hekim tarafından verilir.

Yüksek prolaktinin sonuçları hem üreme hem kemik sağlığı üzerinedir.

Üreme tarafında kadınlarda yumurtlama bozulur; adet düzensizliği ve gebe kalamama görülür. Erkeklerde testosteron düşer; cinsel işlev bozukluğu, kas kütlesinde azalma ve kısırlık ortaya çıkar.

Kemik sağlığı ikinci başlıktır. Uzun süren yükseklik östrojen ve testosteronu baskılayarak kemik yoğunluğunu azaltır; kırık riski artar. Bu, hastaların en çok gözden kaçırdığı sonuçtur.

Hipofiz kitlesi varsa boyutuna göre ek riskler doğar. Büyük kitleler görme sinirlerine bası yaparak görme alanında daralmaya yol açar; bu tablo tedavi edilmediğinde kalıcı olabilir. Baş ağrısı ve diğer hipofiz hormonlarında yetersizlik de görülebilir.

İlaç kaynaklı yükseklikte en sık hata, hastanın ilacı kendi kararıyla kesmesidir. Özellikle psikiyatri tedavilerinde bu, hastalığın alevlenmesine yol açar; değişiklik hekimle yapılır.

Yanlış ölçüm de gereksiz kaygı ve gereksiz tetkik yaratır. Stres, meme başı uyarımı ve egzersiz sonrası alınan kan yanıltıcı sonuç verir.

Korunma anlamında hastalığı önleyen bir yöntem yoktur. Buna karşılık şu adımlar yararlıdır: kullanılan ilaçların listesini güncel tutmak, meme başını gereksiz uyarmamak, tiroid işlevlerini ihmal etmemek, adet düzenini izlemek.

Tedavi altındaki hastalarda düzenli izlem korunmanın kendisidir: prolaktin ölçümü, gerekiyorsa görüntüleme ve kemik yoğunluğu değerlendirmesi.

Gebelik planlayan hastalarda tedavi hekimle önceden planlanır.

Bu tabloda günlük yaşam düzeninden çok, izlem ve doğru ölçüm belirleyicidir.

Kan verme koşullarına uyulur. Ölçüm sabah, dinlenmiş durumda ve stresten uzak yapılır; öncesinde meme başı uyarımı, ilişki ve yoğun egzersiz olmamalıdır.

Kullanılan tüm ilaçlar ve takviyeler yazılı bir listede tutulur ve her randevuda gösterilir. İlaç kaynaklı yükseklik en sık atlanan nedendir.

İlaç kendi kararınızla kesilmez. Psikiyatri tedavilerinde bu, hastalığın alevlenmesine yol açar; değişiklik hekimle planlanır.

Adet takvimi tutulur. Düzensizlik, adet görmeme ve gebe kalmakta güçlük kaydedilip hekime bildirilir.

Meme başı gereksiz uyarılmaz; kontrol amacıyla sık sıkmak akıntıyı da prolaktini de artırır.

Baş ağrısı ve görme alanındaki değişiklikler not edilir. Yan görüşte daralma fark edilirse bekletilmez.

Kemik sağlığı desteklenir: yeterli kalsiyum ve D vitamini, yürüyüş ve direnç çalışmaları, sigaranın bırakılması. Uzun süren yükseklikte kemik yoğunluğu ölçümü istenebilir.

Tedavi altında düzenli kontrol sürdürülür. Prolaktin ölçümü ve gerekiyorsa görüntüleme belirli aralıklarla tekrarlanır; değer normale dönse bile izlem hekimin belirlediği süre boyunca sürer.

Gebelik planlanıyorsa önceden konuşulur; tedavi buna göre düzenlenir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: görme alanında daralma ve görmede bulanıklık, şiddetli ve yeni başlayan baş ağrısı, bulantı ile kusma, adet görmemenin sürmesi, süt benzeri akıntının artması, aşırı halsizlik ve tansiyon düşüklüğü, ilaç tedavisine bağlı belirgin yan etki.