TSH testi nedir?

TSH, beyindeki hipofiz bezinin salgıladığı ve tiroidi çalıştıran hormondur. Türkçesi tiroid uyarıcı hormondur. Tiroid işlevini değerlendirmek için ilk istenen test budur.

Çalışma düzeni bir termostata benzer. Kanda tiroid hormonu azaldığında hipofiz daha çok TSH salar ve tiroidi hızlandırmaya çalışır. Hormon fazlaysa TSH salgısını keser. Bu yüzden TSH ile tiroid hormonları ters yönde hareket eder ve ilk bakışta kafa karıştırır: TSH yüksekse tiroid yavaş, TSH düşükse tiroid hızlı çalışıyor demektir.

TSH'nin bu duyarlılığı onu güçlü kılar. Tiroid hormonları henüz normal aralıktayken TSH değişmeye başlar, yani sorunu erken yakalar. Bu duruma gizli tiroid yetmezliği ya da gizli fazla çalışma denir.

Sonucu tek başına okumak yetmez. Hekim genellikle serbest T4, gerektiğinde serbest T3 ve tiroid antikorlarını da ister. Antikor pozitifliği bağışıklık sisteminin tiroide karşı çalıştığını gösterir; Türkiye'de tiroid yetmezliğinin en sık nedeni bu tablodur.

Ölçüm koldan alınan kanla yapılır. Açlık şart değildir ama sabah saatlerinde vermek tercih edilir, çünkü TSH gün içinde değişir ve gece yükselir. Takip yapılacaksa ölçümlerin benzer saatlerde olması karşılaştırmayı doğru kılar.

TSH yüksek bulunduğunda hekim serbest T4'e bakar. T4 düşükse tiroid yetmezliği tanısı nettir. T4 normalse gizli yetmezlik söz konusudur ve bu durumda tedavi kararı yaşa, şikayete, gebelik durumuna ve antikor varlığına göre verilir; her gizli yetmezlik ilaç gerektirmez.

TSH düşük bulunduğunda ise tiroidin fazla çalışması araştırılır. Nedeni ayırmak için antikorlar, tiroid ultrasonu ve gerektiğinde sintigrafi kullanılır. Guatr, nodül ve iltihap tabloları birbirinden bu şekilde ayrılır.

Tedavi yönü belirler. Yetmezlikte eksik hormon ağızdan verilir; doz TSH takibiyle ayarlanır ve genellikle uzun sürelidir. Fazla çalışmada tiroid hormonu üretimini azaltan ilaçlar, bazı durumlarda radyoaktif iyot ya da cerrahi seçenekleri kullanılır. Nodül varlığında değerlendirme ultrason bulgularına göre yapılır ve gereken durumlarda iğne biyopsisi istenir.

Doz değişikliğinden sonra TSH'nin oturması zaman alır. Bu yüzden kontrol genellikle altı ile sekiz hafta sonra yapılır; daha erken bakmak yanıltıcı sonuç verir.

Kan sabah saatlerinde ve tercihen ilacınızı almadan önce verilir. Tiroid hormonu kullanıyorsanız o günün dozunu kan alındıktan sonra almak daha doğru bir ölçüm sağlar.

Sonucu bozan en bilinen etken biotin takviyesidir. Saç ve tırnak için yaygın kullanılan bu vitamin, laboratuvar yöntemini doğrudan etkileyerek TSH'yi olduğundan düşük, tiroid hormonlarını olduğundan yüksek gösterebilir. Ortaya çıkan tablo tiroidin fazla çalışmasını taklit eder ve gereksiz tedaviye yol açabilir. Biotin kullanıyorsanız ölçümden önce bir süre ara verilmesi gerekir; süreyi hekiminize sorun.

Diğer etkenler arasında ağır hastalık dönemi, yeni geçirilmiş ameliyat, kortizon kullanımı, bazı psikiyatri ilaçları ve iyot içeren kontrast maddeler bulunur. Kontrast madde verilen bir tetkikten sonra tiroid testleri bir süre yanıltıcı olabilir.

Gebelik ayrı bir başlıktır. Gebelikte TSH aralıkları normalden farklıdır ve dönem dönem değişir. Gebelikte ya da gebelik planlarken alınan sonuç, gebe olmayan bir kişinin aralığıyla kıyaslanmaz.

Tarama açısından hangi durumlarda test istenmesi gerektiği bellidir: açıklanamayan yorgunluk, kilo değişimi, kabızlık, saç dökülmesi, adet düzensizliği, çarpıntı, boyunda şişlik, ailede tiroid hastalığı öyküsü, gebelik planı ve kısırlık araştırması. Ayrıca bilinen tiroid hastalığı olanlarda düzenli izlem gerekir.

Sonucunuzu okurken TSH ile hormonların ters yönde hareket ettiğini hatırlamak yorumu kolaylaştırır. Yüksek TSH yavaş çalışan, düşük TSH hızlı çalışan tiroide işaret eder.

Hafif sapmalarda acele karar verilmez. Geçici enfeksiyon, yeni geçirilmiş hastalık ya da biotin kullanımı gibi nedenler değeri oynatır. Hekiminiz sınırda bir sonucu genellikle birkaç hafta sonra tekrarlar.

İlaç kullanıyorsanız günlük düzen sonucu doğrudan etkiler. Tiroid hormonu aç karnına, sabah kalkınca ve en az yarım saat yemekten önce alınır. Demir ve kalsiyum takviyeleri, mide asidi ilaçları ve bazı gıdalar emilimi azaltır; bunlarla arasında en az dört saat bırakmak gerekir. İlacın markası değiştiğinde TSH değişebilir, bu yüzden değişiklikleri hekiminize bildirin.

Güncel bir yanlış inanış iyotla ilgilidir. Tiroid hastalığı olan herkesin iyottan kaçınması ya da tam tersine iyot takviyesi alması doğru değildir. Türkiye'de tuz iyotlanmıştır ve normal beslenmeyle alınan miktar yeterlidir. Yüksek dozlu iyot takviyeleri ve deniz yosunu ürünleri tiroid dengesini bozabilir.

Sonucu değerlendirecek bölüm çoğu durumda aile hekimliği ya da iç hastalıkları ile başlar. Nodül, guatr, gebelik, kontrol edilemeyen tablolar ve tiroidin fazla çalışması söz konusuysa endokrinoloji uygun adrestir. Çocuklarda çocuk endokrinolojisi değerlendirir. Çarpıntı, aşırı terleme, hızlı kilo kaybı, elde titreme ve gözlerde öne çıkma gibi bulgular varsa ya da tam tersi belirgin halsizlik, yüzde şişlik ve kabızlık varsa randevuyu ertelemeyin. Boyunda hızlı büyüyen bir şişlik, ses kısıklığı ve yutma güçlüğü de hızlı değerlendirme gerektirir.