İdrar tahlili nedir?

İdrar tahlili, idrarın hem kimyasal içeriğini hem mikroskop altındaki görünümünü inceleyen bir testtir. Raporlarda tam idrar tahlili ya da TİT olarak geçer. Ucuz, hızlı ve şaşırtıcı ölçüde bilgi verir.

Üç aşamalı çalışır. İlk aşamada görünüm ve renk kaydedilir. İkinci aşamada bir çubuk yardımıyla protein, şeker, kan, lökosit, nitrit, keton, bilirubin, pH ve yoğunluk ölçülür. Üçüncü aşamada idrar santrifüjlenip dibindeki tortu mikroskopta incelenir; burada alyuvar, akyuvar, bakteri, silindir ve kristaller sayılır.

En sık kullanıldığı yer idrar yolu enfeksiyonudur. Lökosit ve nitrit pozitifliği ile mikroskopta akyuvar ve bakteri görülmesi tanıyı destekler. Ancak tahlil yalnızca enfeksiyona bakmaz.

Protein varlığı böbrek hasarının erken işareti olabilir. Şeker varlığı kan şekerinin yüksek olduğunu düşündürür. Kan varlığı taş, enfeksiyon ya da başka bir sorunun izi olabilir. Keton varlığı açlık, kontrolsüz diyabet ya da aşırı kusma durumlarında görülür. Yani tek bir kap idrar, birkaç sistem hakkında birden bilgi verir.

Örnek doğru alınmazsa sonuç yanıltır ve bu, en sık karşılaşılan sorundur. Doğru yöntem orta akım idrarıdır: genital bölge önden arkaya temizlenir, idrarın ilk kısmı tuvalete yapılır, orta kısmı steril kaba alınır, son kısmı yine tuvalete bırakılır. Sabahın ilk idrarı en yoğun olduğu için tercih edilir.

Örnek en kısa sürede laboratuvara ulaşmalıdır. Bekleyen idrarda bakteri ürer, hücreler bozulur ve sonuç gerçeği yansıtmaz. Hemen götürülemiyorsa buzdolabında saklanır.

Enfeksiyon düşünüldüğünde tahlil yeterli olmayabilir. Tekrarlayan enfeksiyonlarda, gebelerde, erkeklerde, çocuklarda ve tedaviye yanıt vermeyen durumlarda idrar kültürü istenir. Kültür hangi bakterinin ürediğini ve hangi antibiyotiğin etkili olduğunu gösterir; bu bilgi gereksiz antibiyotik kullanımını önler.

Protein saptandığında adım farklıdır. Tek seferlik hafif protein ateş, egzersiz ya da uzun süre ayakta kalmaya bağlı olabilir ve tekrarlanır. Kalıcı protein varlığında idrarda albümin ölçümü, kan kreatinini ve böbrek ultrasonu ile ilerlenir.

Kan saptandığında yaş belirleyicidir. Genç bir kişide taş ve enfeksiyon öncelikli düşünülürken, ileri yaşta ve sigara öyküsü olan kişide idrar yolları ayrıntılı incelenir. Gözle görülmeyen ama tahlilde saptanan kan da araştırılmayı gerektirir.

Hazırlık listesi kısadır ama sonuca doğrudan etki eder. Örnek vermeden önce genital bölge temizliği yapılır, orta akım tekniği uygulanır, steril kap kullanılır. Kabın iç yüzeyine ve kapağın içine dokunmamak gerekir.

Adet döneminde alınan örnekte kan görülmesi beklenen bir durumdur ve yorumu bozar; mümkünse adet bittikten sonra verilir, verilmesi gerekiyorsa durum belirtilir. Cinsel ilişki sonrası kısa süre içinde alınan örnekte de yanıltıcı bulgular olabilir.

Bazı maddeler idrarın rengini ve sonucu değiştirir. B vitaminleri idrarı parlak sarı yapar, pancar kırmızıya çevirir, bazı ilaçlar turuncu ya da yeşile boyar. C vitamini takviyesi çubuk testinde kan ve şeker sonucunu yalancı olarak baskılayabilir. Yoğun egzersiz sonrası idrarda protein ve kan görülebilir; ölçümden önceki gün ağır antrenmandan kaçınmak daha temiz bir sonuç verir.

Antibiyotik kullanımı sonucu doğrudan etkiler. Tedavinin ortasında alınan kültür yalancı negatif çıkar. Kültür isteniyorsa antibiyotik başlamadan önce örnek verilmesi gerekir.

İdrar yolu enfeksiyonundan korunmada işe yarayan alışkanlıklar bellidir: günlük sıvı alımını yeterli tutmak, idrarı uzun süre tutmamak, tuvalet temizliğini önden arkaya yapmak, ilişki sonrası idrara çıkmak, kabızlığı önlemek. Menopoz sonrası dönemde tekrarlayan enfeksiyonlar için hekiminizin önerebileceği ek yaklaşımlar vardır.

Raporunuzda okla işaretlenmiş her bulgu hastalık anlamına gelmez. Az miktarda epitel hücresi ya da nadir kristal görülmesi sık ve genellikle önemsizdir. Asıl bakılan şey bulguların birlikteliğidir.

Enfeksiyon tanısı aldıysanız tedaviyi süresince tamamlayın. Şikayetler iki üç gün içinde geçse bile ilacı yarıda bırakmak, direnç gelişmesine ve enfeksiyonun kısa sürede geri dönmesine yol açar. Bol sıvı almak şikayeti hafifletir.

Tekrarlayan enfeksiyon yaşıyorsanız kayıt tutmak tanıya yardım eder: yılda kaç kez, hangi şikayetlerle, hangi tedaviye yanıt verdi. Bu bilgi hekimin koruyucu bir plan kurmasını kolaylaştırır.

Protein ya da kan saptandıysa tek sonuçla karar verilmeyeceğini bilin. Hekiminiz genellikle testi uygun bir aralıkla tekrarlar; bulgu kalıcıysa böbrek ve idrar yolları yönünden ilerler.

Sonucu değerlendirecek bölüm şikayete göre değişir. Basit idrar yolu enfeksiyonunda aile hekimliği yeterlidir. Taş, kanama, erkekte enfeksiyon ve idrar yapma sorunlarında üroloji; kalıcı protein, yüksek kreatinin ve böbrek hastalığı şüphesinde nefroloji uygun adrestir. Gebelikte kadın hastalıkları ve doğum ile birlikte izlenir, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları bölümü değerlendirir. Yan ağrısıyla birlikte yüksek ateş ve titreme, kusma, idrar çıkışının azalması ya da gözle görülür kanama varsa aynı gün başvurun; bu bulgular böbreğe ilerlemiş bir enfeksiyonu ya da tıkanıklığı gösterebilir.