Diyabet nedir?

Diyabet, kan şekerinin sürekli yüksek seyretmesidir. Sorunun merkezinde insülin vardır: pankreasın ürettiği bu hormon, şekeri kandan hücrenin içine taşıyan anahtardır. Anahtar hiç üretilmiyorsa tip 1, üretiliyor ama kilit paslandığı için iyi çalışmıyorsa tip 2 diyabetten söz ederiz. Erişkinlerdeki olguların onda dokuzu tip 2'dir.

Tip 2 diyabet yıllarca sessiz ilerleyebilir. Çok su içme, sık idrara çıkma, açıklanamayan kilo kaybı, bulanık görme ve yorgunluk klasik belirtilerdir; ama birçok hasta tanıyı hiçbir şikayeti yokken, rutin tahlilde alır. Türkiye bu konuda iyi bir sınav vermiyor: erişkinlerin yaklaşık yedide biri diyabetli ve önemli bir bölümü bunu bilmiyor.

Asıl mesele şekerin kendisi değil, yıllar içinde damarlara verdiği hasardır. Kontrolsüz diyabet gözün ağ tabakasını, böbrekleri, ayak sinirlerini ve kalp damarlarını sessizce yıpratır. İyi kontrol edilen diyabet ise bambaşka bir hikayedir: bugün diyabetli bir insan, hastalıksız yaşıtlarına yakın bir ömrü ve yaşam kalitesini pekala sürdürebilir. Aradaki farkı tanının erken konması ve takibin düzeni belirler.

Bir de ara durum vardır: prediyabet. Şeker normalin üstünde ama diyabet eşiğinin altındadır. Bu dönem bir uyarıdır ve doğru adımlarla geri döndürülebilir.

Tanı kan testleriyle konur: açlık şekeri, şeker yükleme testi ya da son üç ayın ortalamasını gösteren HbA1c. Tek bir sınırda değer hemen etiket yapıştırmaz; hekim genellikle testi doğrulayarak karar verir. Tanı sonrası göz dibi muayenesi, idrarda protein ve böbrek testleri, ayak muayenesi gibi kontroller takvime bağlanır; diyabet takibi bir tahlilden değil, bir düzenden oluşur.

Tip 2 tedavisinin temeli yaşam değişikliği ve ilaçlardır. İlk basamak ilaç çoğu hastada metformindir; son yıllarda kalbi ve böbreği koruduğu gösterilen yeni ilaç grupları tedaviyi zenginleştirdi ve seçim artık kişinin kilo, kalp ve böbrek profiline göre yapılıyor. İlaçlar yetmediğinde ya da tip 1'de insülin devreye girer; insülin bir son çare cezası değil, pankreasın yapamadığını yerine koyan tedavidir. Prediyabette ise en güçlü ilaç yaşam tarzıdır: kilonun yüzde yedisini vermek ve haftada 150 dakika yürüyüş, diyabete gidişi yarıdan fazla azaltır.

Tip 2 diyabetin zemini büyük ölçüde bellidir: ailede diyabet, fazla kilo, hareketsizlik, 45 yaş üstü, gebelik diyabeti öyküsü ve polikistik over sendromu. Bel çevresi burada kilodan bile iyi bir göstergedir; karın içi yağlanma insülin direncinin motorudur. Sigara hem diyabet riskini hem damar hasarını büyütür.

Korunma sıkıcı ama etkili üçlüde saklıdır: tabaktaki rafine karbonhidratı azaltmak, her gün hareket etmek, kiloyu yavaş ve kalıcı vermek. Şekerli içecekler ayrıca anılmayı hak eder; kola ve hazır meyve sularının düzenli tüketimi, diyabet riskini tek kalemde artıran en net alışkanlıktır. Riskli grup için tarama basittir ve ihmal edilmemelidir: 45 yaşından sonra, fazla kilolularda daha erken, birkaç yılda bir açlık şekeri ve HbA1c baktırmak yeterlidir.

Diyabetle yaşamak, günün küçük kararlarının toplamıdır. Tabak modeli işe koyulmak için iyi bir başlangıçtır: tabağın yarısı sebze, çeyreği protein, çeyreği tam tahıl. Beyaz ekmek, pirinç ve tatlıyı tamamen yasaklamak yerine porsiyon ve sıklık kontrolü daha sürdürülebilirdir. Yemek sonrası 10-15 dakikalık yürüyüşün şeker tepe noktasını törpülediğini gören hasta, bu alışkanlığı kolay bırakmaz.

Şeker ölçümünü hekimin önerdiği düzende yapın ve sonuçları not edin; çıplak hafıza yanıltır. Ayaklar günlük bakım ister: her akşam çatlak, yara ve renk değişikliği kontrolü, pamuklu çorap, ayağa tam oturan ayakkabı. Küçük görünen bir ayak yarası diyabette büyük dert olabilir, iki günde iyileşmeyen yarayı bekletmeyin. Araç kullananlar için not: insülin ya da şeker düşürücü kullanıyorsanız yola çıkmadan ölçüm yapmak ve yanınızda hızlı şeker kaynağı bulundurmak güvenlik kemeri kadar temel bir kuraldır.