Anal fissür (makat çatlağı) nedir?

Anal fissür, makat kanalının iç yüzeyindeki çatlaktır. Halk arasında makat çatlağı denir. Makat bölgesindeki ağrının en sık nedenlerindendir.

Tipik tarif çok belirgindir: dışkılama sırasında cam kesiği ya da bıçak gibi keskin bir ağrı, ardından dakikalar ile saatler süren zonklayıcı bir yanma. Tuvalet kağıdında ya da dışkının üzerinde parlak kırmızı, az miktarda kan görülür.

Başlangıç çoğunlukla sert bir dışkılamadır. Kabızlık, uzun süre ıkınma, ishalin tahriş etkisi, doğum ve bölgeye yönelik girişimler çatlağı başlatabilir.

Asıl sorun bundan sonra kurulan kısır döngüdür. Ağrı, makat kasında istem dışı bir kasılma yaratır; kasılma bölgenin kan akımını azaltır ve çatlağın iyileşmesini engeller. İyileşmeyen çatlak yeniden ağrı yapar. Bu nedenle tedavinin merkezinde iki şey vardır: dışkıyı yumuşatmak ve kas kasılmasını gevşetmek.

Süreye göre iki gruba ayrılır. Altı haftadan kısa süren akut çatlaklar çoğunlukla basit önlemlerle iyileşir. Daha uzun sürenler kronik kabul edilir; kenarları kalınlaşır, tabanında lif dokusu görülür ve dışında deri katlantısı oluşabilir.

Yerleşim yeri tanıda yol gösterir. Alışılmış yerleşim dışında, çok sayıda ya da yan taraflarda bulunan çatlaklar farklı hastalıkları düşündürür ve araştırılmalıdır.

Tanı çoğunlukla dış muayeneyle konur. Kalçalar nazikçe ayrıldığında çatlak görülebilir. Ağrı nedeniyle parmakla muayene ve aletle inceleme ilk aşamada zorlanmaz; tedaviyle ağrı azaldıktan sonra yapılır.

Ayırıcı tanı yapılır: hemoroid, makat apsesi, fistül, enfeksiyonlar ve iltihabi bağırsak hastalıkları. Alışılmış yerleşim dışında, çok sayıda ya da yan taraflarda bulunan çatlaklarda ileri inceleme planlanır.

Kanama varsa kaynağı ayrıca değerlendirilir. Kırk yaş üstünde, ailede bağırsak kanseri öyküsü bulunanlarda ve dışkılama düzeni değişenlerde kolonoskopi gündeme gelir; kanamayı çatlağa bağlayıp geçiştirmek doğru olmaz.

Tedavinin ilk basamağı ilaçsızdır ve çoğu akut olguyu çözer: lif ve sıvı alımını artırmak, dışkı yumuşatıcı kullanmak, ılık su oturma banyosu yapmak, ıkınmayı azaltmak.

Ilık su oturma banyosu bu tabloda özel bir yer tutar; kas kasılmasını gevşetir ve ağrıyı azaltır. Günde birkaç kez, on beş dakika kadar uygulanır.

İlaç tedavisinde bölgeye uygulanan kas gevşetici merhemler kullanılır. Bu ilaçlar kan akımını artırarak iyileşmeyi destekler; baş ağrısı yapabildikleri için kullanım biçimi hekim tarafından anlatılır.

Yanıt alınamayan kronik olgularda kas kasılmasını azaltan enjeksiyon uygulamaları ve cerrahi seçenekler değerlendirilir. Cerrahide amaç aşırı gergin kasın bir bölümünü gevşetmektir; başarı oranı yüksektir, buna karşılık gaz kontrolünde geçici zorlanma bildirilmiştir ve bu risk baştan konuşulur.

Asıl belirleyici, tedavi sonrasında kabızlığın çözülmesidir; aksi hâlde tablo tekrarlar.

Çatlağın kendisi tehlikeli değildir; sorun kronikleşmesi ve kanamanın yanlış yorumlanmasıdır.

En sık sonuç kısır döngüdür. Ağrı korkusu dışkılamayı erteletir, dışkı sertleşir, çatlak derinleşir. Bu döngü kırılmadan iyileşme olmaz.

Kronikleşen çatlaklarda kenar dokusu kalınlaşır ve kendiliğinden iyileşme olasılığı düşer; bu aşamada ilaç ve girişim gerekir.

İkinci başlık enfeksiyondur. Çatlak zemininde apse ve fistül gelişebilir; ateş, artan ağrı ve şişlik bunun bulgularıdır.

Üçüncüsü ve en kritiği kanamanın kaynağıdır. Makattan gelen kanı otomatik olarak çatlağa ya da hemoroide bağlamak gecikmeye yol açar. Kırk yaş üstünde, ailede bağırsak kanseri öyküsü olanlarda, dışkılama düzeni değişenlerde ve kilo kaybı eşlik ediyorsa kaynak araştırılmalıdır.

Alışılmış yerleşim dışındaki çatlaklar iltihabi bağırsak hastalığı, enfeksiyon ve tümör açısından değerlendirilir.

Korunmanın tamamı kabızlığı önlemekle ilgilidir.

Lif alımı artırılır: sebze, meyve, kuru baklagiller, tam tahıllar. Artış kademeli yapılır ve sıvı alımı birlikte artırılır.

Günde yeterli su içmek, düzenli hareket etmek ve dışkılama isteğini ertelememek en somut adımlardır.

Tuvalette uzun süre oturmak ve telefonla vakit geçirmek ıkınmayı artırır; bu alışkanlık bırakılır.

Ayakların altına küçük bir basamak koymak boşalmayı kolaylaştırır ve ıkınmayı azaltır.

Islak mendil ve parfümlü ürünler bölgeyi tahriş eder; temizlikte su tercih edilir.

Evdeki bakım bu tabloda tedavinin büyük bölümünü oluşturur.

Dışkının yumuşak kalması hedeflenir. Lif kademeli artırılır, günde yeterli sıvı alınır ve hekimin verdiği dışkı yumuşatıcı düzenli kullanılır. Bu adım atlandığında hiçbir merhem tek başına işe yaramaz.

Ilık su oturma banyosu günde üç dört kez, on beş dakika kadar uygulanır. Dışkılamadan sonra tekrarlanması ağrıyı belirgin biçimde azaltır. Su ılık olmalı, yakıcı olmamalıdır.

Temizlikte su kullanılır. Kuru ve sert kağıt, parfümlü ıslak mendil ve sabun bölgeyi tahriş eder. Bölge ovulmadan, hafifçe kurutulur.

Dışkılama isteği ertelenmez. Ağrı korkusuyla beklemek dışkıyı sertleştirir ve tabloyu ağırlaştırır.

Tuvalette uzun oturulmaz ve ıkınma azaltılır. Ayakların altına küçük bir basamak koymak yardımcı olur.

Merhem ve ilaçlar hekimin belirttiği biçimde kullanılır. Kas gevşetici merhemlerde baş ağrısı görülebilir; sürerse bildirilmelidir.

Düzenli hareket bağırsak çalışmasını destekler.

Acı ve baharatlı gıdalar bir bölüm kişide yakınmayı artırır; kişisel tetikleyiciler not edilir.

İyileşme birkaç haftayı bulabilir; erken bırakılan tedavi tekrarlamanın en sık nedenidir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: altı haftayı aşan ağrı, artan ve gece uyandıran ağrı, ateş, makatta şişlik ve akıntı, bol miktarda kanama, kilo kaybı, dışkılama düzeninde süregelen değişiklik, kırk yaş üstünde yeni başlayan kanama.