Ayak yanması nedir?

Ayak yanması, ayak tabanında ve parmaklarda yanma, karıncalanma ya da iğnelenme biçiminde hissedilen rahatsızlıktır.

Çoğunlukla sinirlerden kaynaklanır. Ayaklara giden ince sinir lifleri zarar gördüğünde beyne yanlış sinyaller gider; ortada bir ısı kaynağı olmadığı hâlde yanma hissedilir.

Bu tabloya sinir hasarı adı verilir.

En sık neden şeker hastalığıdır. Yüksek kan şekeri yıllar içinde ince sinirleri etkiler ve yakınma önce ayak parmaklarından başlar.

Yakınmalar simetriktir ve yukarı doğru ilerler; çorap giymiş gibi bir dağılım tarif edilir.

Gece belirginleşmesi tipiktir. Kişi yorganın ağırlığından rahatsız olur ve ayağını dışarı çıkarır.

B12 vitamini eksikliği bir başka sık nedendir ve tedavi edilebilir bir gruptur.

Tiroit bezinin az çalışması, böbrek yetmezliği, alkol kullanımı, bazı ilaçlar ve kemoterapi de sinir hasarı yapar.

Sinir dışı nedenler de vardır. Ayak mantarı, damar tıkanıklığı, sinir sıkışması, düztabanlık ve uygunsuz ayakkabı benzer yakınmalar yapabilir.

Bir ayrım yol göstericidir: hissin azalması eşlik ediyorsa tablo daha ciddidir.

His kaybı olan ayakta yara farkına varılmaz ve enfeksiyon sessiz ilerler.

Bu nedenle ayak yanması olan kişilerde sıcak su torbası, termofor ve çok sıcak banyo kullanılmaz; yanık geliştiği hissedilmez.

Değerlendirme yakınmanın niteliğiyle başlar.

Yanmanın ne zaman başladığı, hangi bölgede olduğu, gece artıp artmadığı ve iki ayakta birden olup olmadığı sorulur.

Simetrik ve parmaklardan başlayan yakınmalar sinir hasarını düşündürür.

His kaybı, güçsüzlük ve denge sorunu sorgulanır.

Şeker hastalığı, tiroit, böbrek hastalığı ve mide ameliyatı öyküsü öğrenilir.

Alkol kullanımı ve beslenme alışkanlıkları sorulur.

Kullanılan tüm ilaçlar listelenir; ilaç kaynaklı sinir hasarı geri döndürülebilir.

Muayenede ayak derisi, tırnaklar, parmak araları ve ayak biçimi incelenir.

Nabızlar değerlendirilir; dolaşım yetersizliği ayrılır.

Dokunma, ısı, titreşim ve iğne duyusu ölçülür; monofilament testi his kaybını gösterir.

Refleksler ve kas gücü değerlendirilir.

Kan tetkikleri istenir: açlık şekeri ve uzun dönem şeker ölçümü, B12 vitamini, folik asit, tiroit işlevleri, böbrek ve karaciğer testleri, kan sayımı.

Sinir iletim çalışmaları ve elektromiyografi seçilmiş olgularda yapılır.

Bel kaynaklı sıkışma düşünülüyorsa görüntüleme istenir.

Mantar kuşkusunda örnek alınır.

Tedavi nedene yönelir.

Şeker hastalığında kan şekerinin kontrol altına alınması en belirleyici adımdır; bu, hasarın ilerlemesini yavaşlatır.

B12 eksikliğinde destek tedavisi verilir ve yanıt izlenir.

Tiroit ve böbrek sorunları ayrıca tedavi edilir.

Alkol bırakılır.

Sorumlu ilaç varsa hekim tarafından değiştirilir; ilaçlar kendi kararıyla bırakılmaz.

Sinir ağrısına yönelik ilaçlar kullanılır; sıradan ağrı kesiciler bu ağrıda çoğunlukla yetersiz kalır.

Mantar enfeksiyonu tedavi edilir.

Ayakkabı düzenlemesi ve tabanlık desteği uygulanır.

Fizik tedavi ve denge egzersizleri programa eklenir.

Ayak yanmasının asıl riski his kaybının eşlik ettiği tablolardır.

Hissi azalan ayakta taş, çivi ve sürtünme fark edilmez. Yara açılır ve kişi bunu görmeden günler geçer.

Şeker hastalarında bu yaralar hızla derinleşir ve enfeksiyon kapar.

Tedavi edilmeyen ayak yaraları uzuv kaybının en sık nedenidir.

Sıcak su torbası, termofor ve çok sıcak banyo ciddi bir risktir; yanık geliştiği hissedilmez.

Dar ve yeni ayakkabı vurma yaratır ve fark edilmez.

Nasır ve tırnak batmasının kendi kendine kesilmesi enfeksiyon başlangıcı olabilir.

Denge kaybı düşme riskini artırır; yaşlılarda kırıklara yol açar.

Gece süren yakınmalar uykuyu böler ve gündüz yorgunluğa neden olur.

Sürekli ağrı ruh durumunu etkiler.

B12 eksikliğinin atlanması önlenebilir bir kayıptır; geç kalınırsa sinir hasarı kalıcı olabilir.

Damar tıkanıklığının gözden kaçması bir başka risktir.

Korunmada şeker kontrolü ilk sıradadır.

B12 düzeyi risk gruplarında izlenir: mide ameliyatı geçirenler, uzun süre mide ilacı kullananlar, hayvansal gıda tüketmeyenler.

Alkol azaltılır.

Sigara bırakılır; dolaşımı bozar.

Ayaklar her gün kontrol edilir; taban ve parmak araları aynayla incelenir.

Ayaklar ılık suyla yıkanır ve iyice kurulanır; parmak araları kuru bırakılır.

Su sıcaklığı elle ya da termometreyle ölçülür.

Cilt nemlendirilir ama parmak aralarına krem sürülmez.

Tırnaklar düz kesilir.

Çıplak ayakla yürünmez.

Ayakkabı geniş ve dikişsiz seçilir; giymeden önce içi elle kontrol edilir.

Çorap sıkmayan tipte olur ve her gün değiştirilir.

Düzenli yürüyüş yapılır ve denge çalışmaları eklenir.

Ayak yanmasında günlük bakım hem yakınmayı azaltır hem yara gelişimini önler.

Ayaklar her akşam kontrol edilir; taban ve parmak araları aynayla incelenir.

Ayaklar ılık suyla yıkanır ve yumuşak bir havluyla iyice kurulanır.

Su sıcaklığı elle ya da termometreyle ölçülür; hissin azaldığı ayakta sıcaklık algılanmaz.

Sıcak su torbası, termofor ve elektrikli battaniye kullanılmaz.

Cilt nemlendirilir; parmak aralarına krem sürülmez.

Tırnaklar düz kesilir ve köşeler oyulmaz.

Nasır ve tırnak batması kendi kendine kesilmez.

Çıplak ayakla yürünmez; evde de terlik giyilir.

Ayakkabı geniş, yumuşak ve dikişsiz seçilir; öğleden sonra denenir.

Yeni ayakkabı kısa sürelerle giyilerek alıştırılır.

Ayakkabı giymeden önce içi elle yoklanır.

Çorap sıkmayan ve dikişsiz tipte olur; her gün değiştirilir.

Gece yakınması artıyorsa yatak örtüsü ayaklara değmeyecek biçimde düzenlenir.

Serin ortam ve ince örtü rahatlatabilir; ayaklara doğrudan buz uygulanmaz.

Düzenli yürüyüş yapılır ve denge egzersizleri eklenir.

Uzun süre ayakta durulmaz; oturarak ayak bileği hareketleri yapılır.

Alkol azaltılır ve sigara bırakılır.

Kan şekeri hekimin belirttiği düzende ölçülür ve kaydedilir.

İlaçlar aksatılmaz; sinir ağrısı ilaçlarının etkisi günler içinde başlar ve doz hekim tarafından ayarlanır.

Hekime başvuru gerektiren durumlar şunlardır: ayakta yara, çatlak ya da renk değişikliği, kızarıklık, şişlik ve ısı artışı, kötü kokulu akıntı, parmaklarda kararma, ayakta ani soğukluk ve solukluk, hızla artan güç kaybı, denge kaybı ve düşme, ateş.