Uyku felci (karabasan) nedir?

Uyku felci, uykuya dalarken ya da uyanırken kişinin bilinci açık olduğu hâlde hareket edememesi ve konuşamamasıdır. Halk arasında karabasan denir. Ürkütücü bir yaşantıdır ama tehlikeli değildir.

Mekanizması aslında koruyucu bir sistemin geçici olarak yerinde kalmasıdır. Rüya döneminde beyin, rüyanın eyleme dökülmesini önlemek için kasları geçici olarak devre dışı bırakır. Uyanma ile bu sistemin kapanması arasında uyumsuzluk olduğunda kişi uyanır ama kasları henüz çalışmaz.

Süre kısadır: saniyeler ile birkaç dakika arasında. Kendiliğinden ya da biri dokunduğunda sonlanır.

Sık eşlik eden bir bulgu görüntü ve seslerdir. Odada biri olduğu hissi, göğse baskı, boğulma duygusu, gölge görmek ya da ses duymak sık bildirilir. Bunlar rüya döneminin uyanıklığa taşmasıyla ilgilidir; akıl sağlığıyla ilgili bir sorun anlamına gelmez.

Toplumda sanılandan yaygındır. İnsanların önemli bir bölümü yaşamı boyunca en az bir kez yaşar; ergenlik ve genç erişkinlik döneminde daha sıktır.

Sık tekrarladığında altta yatan bir neden aranır: uykusuzluk, düzensiz uyku saatleri, vardiyalı çalışma, sırtüstü yatma, aşırı stres, kaygı bozuklukları ve narkolepsi.

Narkolepsi ayrıca sorgulanmalıdır: gündüz dayanılmaz uyku atakları, duygulanmayla ortaya çıkan ani kas gücü kaybı ve uykuya dalarken canlı görüntüler bu tabloyu düşündürür.

Tanı öyküyle konur. Epizodun ne zaman olduğu, ne kadar sürdüğü, eşlik eden görüntü ve sesler, sıklığı ve uyku düzeni sorgulanır. Kişinin bunu ürkütücü bulması olağandır ve anlatması desteklenmelidir.

Ayırıcı tanı yapılır. Havale sırasında bilinç etkilenir ve kişi olayı hatırlamaz; uyku felcinde ise bilinç açıktır. Panik atakta hareket kaybı yoktur. Uyku sırasında ortaya çıkan diğer davranış bozuklukları da ayrılır.

Narkolepsi kuşkusu varsa uyku laboratuvarında değerlendirme yapılır: gece uyku kaydı ve ardından gündüz uykuya dalma süresini ölçen test.

Uyku apnesi düşünülüyorsa uyku kaydı istenir.

Tedavinin çekirdeği uyku hijyenidir ve tek başına çoğu kişide sıklığı belirgin biçimde azaltır: uyku süresinin yeterli olması, yatma ile kalkma saatinin sabitlenmesi, uykusuzluğun giderilmesi.

Sırtüstü yatmaktan kaçınmak işe yarar; yan yatmayı destekleyen düzenlemeler önerilir.

Stres ve kaygı ele alınır. Bilişsel davranışçı terapi (BDT), hem kaygıyı hem uyku korkusunu azaltır. Epizodun zararsız olduğunu bilmek bile korku düzeyini düşürür ve tekrarlama sıklığını azaltabilir.

Alkol ve uyarıcı kullanımı gözden geçirilir; kullanılan ilaçlar hekimle değerlendirilir.

İlaç tedavisi rutin olarak gerekmez. Sık tekrarlayan, uykuyu bozan ve altta narkolepsi bulunan hastalarda hekim kararıyla ilaç kullanılır.

Altta yatan uyku apnesi ya da narkolepsi saptanırsa asıl tedavi bunlara yöneliktir.

Uyku felcinin kendisi tehlikeli değildir. Epizod sırasında nefes alma sürer; boğulma hissi gerçek bir solunum durması anlamına gelmez.

Asıl yük ruhsaldır. Yaşanan korku, kişide uykuya dalma korkusu yaratabilir; bu da uykusuzluğa yol açar ve uykusuzluk yeni epizodları tetikler. Bu döngü tablonun en zorlayıcı tarafıdır.

Bir başka yük yanlış yorumlamadır. Deneyimin doğaüstü ya da ruhsal hastalık işareti sayılması kaygıyı artırır ve kişiyi yardım aramaktan uzaklaştırır. Mekanizmanın anlaşılması bu yükü belirgin biçimde azaltır.

Atlanan tanılar üçüncü başlıktır. Sık tekrarlayan uyku felci narkolepsinin ilk bulgusu olabilir; gündüz uyku atakları ve duygulanmayla gelen ani kas gücü kaybı sorgulanmalıdır. Uyku apnesi de tabloya eşlik edebilir ve tedavi edilmediğinde kalp ile damar riskleri taşır.

Korunmanın en etkili adımı uyku düzenidir.

Yeterli uyku süresi sağlanır; uykusuzluk bu tablonun en güçlü tetikleyicisidir.

Yatma ve kalkma saati hafta sonu dahil sabitlenir. Vardiyalı çalışanlarda geçiş dönemleri planlanır.

Sırtüstü yatmaktan kaçınılır.

Yatmadan önce alkol ve kafein alınmaz; ekran süresi kısaltılır.

Stres yönetimi sürdürülür; gevşeme çalışmaları ve düzenli hareket yararlıdır.

Uyarıcı madde kullanımı bırakılır.

Bu düzenlemelerle epizodlar çoğu kişide belirgin biçimde seyrekleşir.

Epizod sırasında ve sonrasında yapılabilecekler bellidir.

Epizod sırasında paniklemek süreyi uzatır. Nefes almanın sürdüğünü hatırlamak, gözleri ya da parmakları oynatmaya çalışmak ve derin nefes vermeye odaklanmak çoğu kişide çıkışı hızlandırır.

Küçük hareketler denenir. Ayak parmaklarını ya da bir parmağı kıpırdatmaya çalışmak, kasların yeniden devreye girmesini kolaylaştırır.

Epizod bittikten sonra hemen kalkıp birkaç dakika ayakta durmak, aynı uykuya dönüşte tekrarlamayı azaltabilir.

Uyku düzeni kurulur. Yeterli süre, sabit saat ve karanlık ile serin bir oda; bu üçlü en etkili önlemdir.

Yatış konumu değiştirilir. Sırtüstü yatmayı azaltmak için yan yatış desteklenir; sırt bölgesine yerleştirilen küçük bir yastık işe yarar.

Akşam alkol ve kafein bırakılır; yatmadan önce ekran süresi kısaltılır.

Uyku öncesi rutin oluşturulur: ılık duş, kitap, gevşeme çalışması.

Epizod günlüğü tutulur. Ne zaman, hangi konumda ve hangi koşullarda olduğu yazılırsa tetikleyiciler görünür hâle gelir.

Deneyim paylaşılır. Yakınlara ve gerekiyorsa hekime anlatmak, yalnızlık ve korku duygusunu azaltır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: epizodların sıklaşması ve uykuyu bozması, gündüz dayanılmaz uyku atakları, gülme ya da öfke gibi duygulanmayla ortaya çıkan ani kas gücü kaybı, horlama ile uykuda nefes duraklaması, uyku korkusu nedeniyle uykusuzluk gelişmesi, çökkün ruh hâli ve kaygının artması, uykuda bağırma ile şiddet içeren hareketler.