Tik bozukluğu nedir?

Tik, ani, hızlı, tekrarlayıcı ve amaçsız bir hareket ya da sestir. Tik bozukluğu, bu hareketlerin belirli bir süre boyunca sürmesi ve günlük hayatı etkilemesidir.

İki türü vardır. Motor tikler hareket biçimindedir: göz kırpma, omuz silkme, baş sallama, yüz buruşturma, burun çekme. Sesli tikler ise boğaz temizleme, öksürme, burun çekme sesi, hırlama ve bazı hecelerin yinelenmesi olarak görülür. Basit tikler tek bir kas grubunu ilgilendirir; karmaşık tikler birden fazla hareketi birleştirir.

Tiklerin ayırt edici bir özelliği vardır: öncesinde bir gerginlik ya da kaşıntı benzeri bir duyum hissedilir ve tik yapıldığında bu duyum geçer. Kişi tiki kısa süre bastırabilir; bastırma sırasında gerginlik birikir ve sonrasında tikler artar. Bu yüzden çocuğa "yapma" demek işe yaramaz, aksine artırır.

Çocukluk çağında sık görülür. Okul çağı çocuklarının belirgin bir bölümünde geçici tikler ortaya çıkar ve bir yıl içinde kendiliğinden geçer. Bir yıldan uzun süren ve hem motor hem sesli tiklerin bir arada bulunduğu tablo Tourette sendromu olarak adlandırılır.

Tikler dalgalanır. Heyecan, yorgunluk, stres, uykusuzluk ve ekran karşısında geçirilen uzun süre tikleri artırır; ilgi çekici bir işe odaklanıldığında azalır. Uyku sırasında genellikle kaybolur.

Çoğu çocukta ergenlik sonrasında belirgin biçimde azalır.

Tanı görüşme ve gözlemle konur; kan testi ya da görüntülemeyle konulan bir tanı değildir. Tiklerin türü, ne zaman başladığı, süresi, gün içindeki dalgalanması ve okul ile sosyal hayatı ne kadar etkilediği değerlendirilir.

Ayırıcı tanı yapılır. Göz kırpmanın arkasında göz kuruluğu ve alerji, burun çekmenin arkasında alerjik nezle ve geniz akıntısı, öksürüğün arkasında astım bulunabilir. Bu nedenle ilgili bölümlerin değerlendirmesi istenebilir. Ayrıca havale ve hareket bozuklukları ayrılır; gerekiyorsa nörolojik inceleme yapılır.

Eşlik eden tablolar araştırılır. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite ile obsesif düşünce ve zorlantılı davranışlar tik bozukluğuna sık eşlik eder ve çoğu zaman günlük hayatı tiklerden daha çok etkiler. Bunların tedavi edilmesi tablonun bütününü rahatlatır.

Hafif tablolarda tedavi gerekmeyebilir. Aileye ve okula bilgi verilmesi, tikin istemli bir davranış olmadığının anlatılması ve dikkat çekilmemesi çoğu zaman yeterli olur.

Günlük hayatı etkileyen tablolarda ilk seçenek davranışçı tedavidir. Alışkanlığı tersine çevirme yöntemi, tik öncesindeki duyumu fark etmeyi ve tikle uyumsuz bir hareketi onun yerine koymayı öğretir. Bu yöntem ergen ve yetişkinlerde etkilidir.

İlaç tedavisi tikler ağrıya, yaralanmaya, ciddi sosyal zorlanmaya ya da işlev kaybına yol açtığında hekim kararıyla gündeme gelir. Amaç tikleri tamamen ortadan kaldırmak değil, taşınabilir düzeye indirmektir.

Tiklerin kendisi çoğu zaman zararsızdır; asıl yük sosyal ve duygusal alandadır.

En sık görülen sorun akran tepkileridir. Alay edilme ve dışlanma, çocuğun okula gitme isteğini ve özgüvenini etkiler. Öğretmenin bilgilendirilmesi bu riski belirgin biçimde azaltır.

İkinci başlık eşlik eden tablolardır. Dikkat eksikliği okul başarısını, obsesif düşünceler ve kaygı ise günlük işleyişi tiklerden daha çok bozabilir. Bunların gözden kaçması sık görülen bir eksikliktir.

Üçüncüsü bedensel sonuçlardır. Şiddetli boyun tikleri ağrıya ve seyrek olarak sinir sıkışmasına yol açabilir; kendine vurma biçimindeki tikler yaralanma yaratır.

Dördüncüsü yanlış yaklaşımlardır. Çocuğa sürekli "yapma" demek, cezalandırmak ve dikkat çekmek tikleri artırır. Bastırma gerginliği biriktirir ve sonrasında patlama biçiminde tik artışına yol açar.

Tikleri artıran etkenlerin bir bölümü değiştirilebilir: uykusuzluk, aşırı yorgunluk, uzun ekran süresi, kafein ve yüksek uyaranlı ortamlar. Bu düzenlemeler tedavi değildir ama yükü azaltır.

Tikleri tamamen önleyen bir yöntem bilinmemektedir. Yine de çoğu çocukta tablonun ergenlik sonrasında belirgin biçimde hafiflediğini bilmek, ailenin kaygısını gerçekçi bir zemine oturtur.

Evde ve okulda kurulan tutum, tiklerin yükünü doğrudan etkiler.

Dikkat çekilmez. Tik yapıldığında bakmamak, uyarmamak ve yorum yapmamak en işe yarayan yaklaşımdır. Çocuğun bunu istemli yapmadığı ailece kabul edilir.

Okul bilgilendirilir. Öğretmenin durumu bilmesi, sınıfta uyarı yapılmaması ve gerekirse sınav sırasında ayrı bir düzenleme sağlanması çocuğu rahatlatır.

Uyku düzeni korunur. Yorgunluk ve uykusuzluk tikleri artıran en tutarlı etkenlerdendir.

Ekran süresi sınırlanır, özellikle akşam saatlerinde. Yüksek uyaranlı oyunlar ve içerikler tikleri belirginleştirir.

Kafein azaltılır. Kola, enerji içeceği ve çay bu yaşta gereksizdir ve tikleri artırabilir.

Stres kaynakları gözden geçirilir. Yoğun program, sınav dönemleri ve aile içi gerginlik dalgalanmayı açıklar.

Çocuğa dil kazandırılır. Arkadaşları sorduğunda ne diyeceğini önceden birlikte hazırlamak, utanç yükünü azaltır.

Tiklerin dalgalandığı hatırlanır. Artış dönemleri kötüleşme değil, bu tablonun doğal seyridir; her artışta tedavi değiştirmek gerekmez.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: tiklerin ağrıya ya da yaralanmaya yol açması, okul başarısının ve sosyal ilişkilerin belirgin biçimde etkilenmesi, çocuğun utanç ve çökkünlük yaşaması, tiklerin aniden ve şiddetli biçimde başlaması, yürüme ile denge bozukluğunun eşlik etmesi, ilaç başlandıktan sonra ortaya çıkan yeni hareketler.