Dikkat eksikliği nedir?

Dikkat eksikliği ve hareketlilik bozukluğu, dikkati sürdürmede, dürtüleri denetlemede ve hareketliliği ayarlamada güçlükle giden gelişimsel bir tablodur.

Üç görünümü vardır. Bazı çocuklarda dikkat sorunu baskındır: dalgınlık, yönergeleri izleyememe, eşya kaybetme. Bazılarında hareketlilik ve dürtüsellik öndedir: yerinde duramama, sırasını bekleyememe, sözü kesme. Çoğunda ikisi bir aradadır.

Dikkat sorunu baskın olan grup, özellikle kız çocuklarında, sessiz oldukları için gözden kaçar. Bu çocuklar sınıfta sorun çıkarmaz ama derse tutunamaz ve tanıları yıllar sonra konur.

Tanı için bulguların iki ayrı ortamda görülmesi gerekir: hem evde hem okulda. Yalnız ailenin ya da yalnız öğretmenin gözlemiyle tanı konmaz.

İkinci ölçüt yaşa göre beklenenden fazla olmasıdır. Her hareketli çocuk bu tanıyı almaz; belirleyici olan günlük yaşamın, öğrenmenin ve ilişkilerin etkilenmesidir.

Toplumda yaygın iki inanış vardır ve ikisi de yanlıştır: bu tablo şeker tüketiminden ya da ekran kullanımından kaynaklanmaz. Ekran süresi belirtileri belirginleştirebilir ama nedeni değildir.

Bir başka yanlış inanış hastalığın çocuklukta kaldığıdır. Belirtiler erişkinlikte de sürebilir; erişkinlerde hareketlilik azalır, dağınıklık, erteleme ve düzen kuramama öne çıkar.

Tedavi edilmediğinde okul başarısı, öz güven ve ilişkiler etkilenir. Tedaviyle bu tablonun seyri belirgin biçimde değişir.

Tanı ayrıntılı görüşme ve gözlemle konur; tek bir test ya da görüntülemeyle konmaz.

Hem aileden hem okuldan bilgi alınır. Öğretmen değerlendirme formları bu sürecin standart parçasıdır ve iki ortam ölçütünü karşılamak için gereklidir.

Belirtilerin ne zaman başladığı sorgulanır; bu tablo çocukluk çağında başlar.

Benzer görünen ve tedavi edilebilir nedenler dışlanır: işitme ve görme sorunları, uyku bozuklukları ve uyku apnesi, demir eksikliği, tiroit hastalıkları, epilepsi.

Uyku apnesi ayrıca vurgulanmalıdır; horlayan ve ağzı açık uyuyan çocukta dikkat sorunu bu nedenden kaynaklanabilir ve tedavi edilebilir.

Eşlik eden tablolar araştırılır: öğrenme güçlükleri, kaygı bozukluğu, depresyon, karşıt olma davranışı ve tik bozuklukları. Bunlar sık birlikte görülür ve tedaviyi değiştirir.

Gerekiyorsa psikolojik testler ve öğrenme değerlendirmesi yapılır.

Tedavi çok bileşenlidir.

Davranışsal yaklaşımlar ilk basamaktır, özellikle okul öncesi çocuklarda. Aile eğitimi, sınıf içi düzenlemeler ve ödül temelli programlar uygulanır.

İlaç tedavisi okul çağında ve belirtiler işlevselliği belirgin bozuyorsa gündeme gelir. Etkisi hızlı görülür ve okul başarısı ile ilişkilerde belirgin fark yaratır; ilaç seçimi ve dozu hekim tarafından yapılır.

İlaç kullanan çocuklarda boy, kilo, iştah, uyku ve tansiyon düzenli izlenir.

Okulla iş birliği tedavinin parçasıdır: öne oturtma, yönergeleri bölme, ek süre ve sık geri bildirim gibi düzenlemeler istenir.

Uyku düzeni ve düzenli egzersiz plana eklenir.

Erişkinlerde tedavi benzer yürütülür; ilaç ve beceri temelli terapi birlikte kullanılır.

Tedavi edilmeyen dikkat eksikliğinin riski, yıllar içinde biriken ikincil sonuçlardır.

Okul başarısı en görünür alandır. Yetenekli çocuklar potansiyellerinin altında kalır; başarısızlık tekrarladıkça öz güven düşer.

Öz değer kaybı bu tablonun en az konuşulan yanıdır. Çocuk sürekli uyarı ve eleştiri alır, tembel ya da yaramaz olarak etiketlenir; bu etiket kalıcı bir kendilik algısına dönüşür.

Akran ilişkilerinde zorlanma ve dışlanma görülür.

Kaza ve yaralanma riski artar; dürtüsellik nedeniyle trafik kazaları ve düşmeler daha sıktır.

Ergenlik ve erişkinlikte madde kullanımı riski yükselir. Tedavi bu riski artırmaz, tam tersine azalttığı gösterilmiştir; bu, ailelerin sık sorduğu ve yanlış bilinen bir konudur.

Erişkinlikte iş sürdürmede zorlanma, sık iş değişimi, maddi düzensizlik ve ilişki sorunları görülür.

Eşlik eden kaygı ve depresyon tedavi edilmezse tablo ağırlaşır.

Korunma anlamında bu tablo önlenebilir değildir; ancak seyri belirgin biçimde iyileştirilebilir.

Gebelikte sigara, alkol ve madde kullanılmaz.

Erken tanı en güçlü adımdır; belirtiler okul öncesinde fark edildiğinde davranışsal programlar daha etkilidir.

Uyku düzeni sağlanır; uykusuzluk belirtileri belirgin biçimde artırır. Horlama ve ağzı açık uyuma araştırılır.

Ekran süresi sınırlanır; neden olmasa da belirtileri belirginleştirir ve uykuyu bozar.

Düzenli egzersiz belirtileri azaltır.

Evde öngörülebilir bir düzen kurulur: sabit saatler, görünür takvim, kısa ve tek adımlı yönergeler.

Ceza yerine ödül temelli yaklaşım kullanılır; eleştiri bu çocuklarda öğrenmeyi değil kaçınmayı öğretir.

Okulla iletişim sürdürülür.

Günlük düzen bu tabloda belirtileri doğrudan etkiler; iyi kurulmuş bir sistem ilacın etkisini de artırır.

Gün öngörülebilir hâle getirilir: sabit kalkış, ödev, yemek ve uyku saatleri.

Görsel araçlar kullanılır. Duvara asılan takvim, yapılacaklar listesi ve resimli program çocuğun belleğine yüklenen yükü azaltır.

Yönergeler kısa ve tek adımlı verilir. Göz teması kurulur, tek seferde bir iş istenir ve tekrar ettirilir.

Ödev süresi bölünür. Yirmi dakika çalışma ve beş dakika ara düzeni çoğu çocukta işe yarar.

Çalışma ortamı sadeleştirilir: masada yalnız gerekli malzeme, ekran ve oyuncak yok.

Ödül temelli sistem kurulur. Küçük ve sık ödüller, uzak ve büyük ödüllerden daha etkilidir.

Ceza ve bağırma azaltılır; işe yaramaz ve öz değeri düşürür.

Olumlu davranış açıkça adlandırılarak övülür.

Uyku düzeni korunur; yatmadan önce ekran kapatılır.

Düzenli egzersiz yapılır; hareket ihtiyacı bastırılmak yerine yönlendirilir.

Ekran süresi sınırlanır ve saatler belirlenir.

Okulla iletişim kurulur: öne oturma, yönergelerin bölünmesi, ek süre ve düzenli geri bildirim istenir.

İlaç kullanılıyorsa saatinde verilir; iştah, uyku, boy ve kilo izlenir ve kontroller aksatılmaz.

Erişkinlerde takvim, hatırlatıcı ve tek görev listesi kullanılır; büyük işler küçük adımlara bölünür.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: okul başarısında belirgin düşme, akran ilişkilerinde bozulma, öz güven kaybı ve çökkünlük, ilaç yan etkileri, iştahta ve uykuda belirgin değişiklik, tikler, horlama ve gündüz uykululuk, kaygı belirtileri, davranış sorunlarının artması.