Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu) nedir?

Sosyal kaygı bozukluğu, başkaları tarafından değerlendirilme ve olumsuz yargılanma korkusunun günlük hayatı kısıtladığı bir kaygı bozukluğudur. Halk arasında sosyal fobi denir.

Utangaçlıkla karıştırılır ama aynı şey değildir. Utangaç kişi zorlanır, yine de yapar. Sosyal kaygıda korku o kadar yoğundur ki kişi kaçınmaya başlar: derse katılmaz, telefonla konuşmaz, yemek yerken izlenmekten çekinir, iş toplantısında söz almaz. Kaçınma kısa vadede rahatlatır, uzun vadede korkuyu büyütür.

Belirtiler yalnız düşüncede kalmaz. Kalp çarpıntısı, yüzde kızarma, terleme, titreme, mide bulantısı, ses titremesi ve söyleyeceğini unutma sık görülür. Kişi bu belirtilerin fark edileceğinden korkar; bu korku belirtileri artırır ve döngü kendini besler.

Genellikle ergenlik döneminde başlar. Erken başlangıç, eğitim seçimlerini, meslek tercihlerini ve arkadaşlık ilişkilerini şekillendirdiği için hayat boyu etki bırakabilir.

İki biçimi tanımlanır. Yalnız performans durumlarında ortaya çıkan biçimde topluluk önünde konuşma ve sunum yapma zorlaştırır. Yaygın biçimde ise günlük etkileşimlerin çoğu kaygı yaratır.

Tedavi edilebilir bir tablodur ve yanıt oranı yüksektir. Yine de tanı almadan yıllarca sürebilir, çünkü kişi bunu kişilik özelliği olarak görür ve yardım aramaz.

Tanı görüşmeyle konur. Korkulan durumlar, kaçınma davranışları, bedensel belirtiler ve bunların işlevi ne kadar kısıtladığı ayrıntılı olarak ele alınır. Ölçekler kullanılabilir. Tiroid hastalıkları, bazı kalp ritim sorunları ve ilaç yan etkileri benzer bedensel belirtiler yapabildiği için gerektiğinde bunlar dışlanır.

Ayırıcı tanı da yapılır. Panik bozuklukta korku bedensel belirtinin kendisine yöneliktir; sosyal kaygıda ise korkulan şey başkalarının değerlendirmesidir. Kaçıngan kişilik özellikleri ve otizm spektrumu ile ilgili tablolar da ayrılır.

Tedavide en güçlü veri bilişsel davranışçı terapi (BDT) içindir. Çalışmanın çekirdeği kademeli karşılaşmadır: kaçınılan durumlar kolaydan zora sıralanır ve planlı biçimde denenir. Kişi, korktuğu sonucun gerçekleşmediğini yaşayarak öğrenir. Buna, dikkati kendi bedensel belirtilerinden çevreye kaydırma çalışmaları ve olumsuz düşüncelerin sınanması eşlik eder.

Grup terapisi bu tabloda ayrı bir katkı sağlar, çünkü çalışma ortamının kendisi bir sosyal ortamdır.

İlaç tedavisi orta ve ağır tablolarda hekim kararıyla kullanılır. Etkinliği gösterilmiş ilaç grupları vardır; etki genellikle birkaç hafta içinde başlar ve tedavi belirli bir süre sürdürülür. Yalnız performans durumlarında kullanılan seçenekler de bulunur.

En iyi sonuç genellikle terapi ile ilacın birlikte kullanıldığı planlarda alınır. Kararı hekim verir.

Eşlik eden sorunlar ele alınmadan tam yanıt alınamaz; depresyon ve alkol kullanımı bu tabloda sık görülür.

Kaygının kendisi zarar verici değildir; asıl zararı kaçınma ve tedavisiz geçen yıllar yaratır.

En sık görülen sonuç işlev kaybıdır. Kişi yeteneklerinin altında bir eğitim ya da meslek seçer, terfi ve sunum gerektiren işlerden uzak durur, arkadaşlık kuramaz. Yalnızlaşma zamanla derinleşir.

İkinci risk eşlik eden hastalıklardır. Tedavi edilmeyen sosyal kaygıda depresyon gelişme olasılığı belirgin biçimde artar. Panik atak ve başka kaygı bozuklukları da eklenebilir.

Üçüncüsü alkol ve madde kullanımıdır. Sosyal ortamlarda rahatlamak için alkol kullanmak kısa vadede işe yarar görünür; oysa bu, kaygının en sık bağımlılığa açılan kapılarından biridir. Sosyal ortamda içmeden bulunamama durumu, hekime söylenmesi gereken bir bulgudur.

Çocuklarda erken tanınması ayrı bir başlıktır. Okulda konuşmama, sınıfta soru sormaktan kaçınma, sunum günlerinde karın ağrısı ile okula gitmek istememe sık rastlanan işaretlerdir. Bu tablo utangaçlık sayılıp geçildiğinde okul başarısı ve akran ilişkileri kalıcı biçimde etkilenir.

Korunma tarafında en etkili adım kaçınmayı büyütmemektir. Çocuğun zorlandığı ortamlardan tamamen çekilmesine izin vermek yerine, küçük ve desteklenen adımlarla katılımını sürdürmek işe yarar. Aynı ilke yetişkinler için de geçerlidir: erteleme her seferinde korkuyu güçlendirir.

Kafein ve uykusuzluk bedensel belirtileri artırdığı için sınırlanması yararlıdır.

Terapi dışında yapılanlar, ilerlemeyi belirgin biçimde hızlandırır.

Küçük adımlarla karşılaşma sürdürülür. Kasiyere bir soru sormak, tanıdık birine selam vermek, toplantıda tek cümle söylemek. Zorluk sırasına dizilmiş bir liste yapmak ve haftada birkaç adım denemek en işe yarayan yöntemdir.

Güvenlik davranışları azaltılır. Yüzü saklamak, göz temasından kaçınmak, cümleyi ezberlemek, telefona bakarak zaman geçirmek kısa vadede rahatlatır ama öğrenmeyi engeller. Bunları tek tek bırakmak gerekir.

Dikkat dışarı çevrilir. Kaygı anında dikkat kendi kalp atışına ve yüz ısısına yönelir. Karşıdaki kişinin ne söylediğine, odadaki ayrıntılara odaklanmak döngüyü zayıflatır.

Sonrasında yapılan gözden geçirme sınırlanır. Ortamdan çıktıktan sonra saatlerce "ne dedim, nasıl göründüm" diye düşünmek kaygıyı besler. Bu alışkanlığı fark edip bilinçli olarak kesmek gerekir.

Bedensel zemin desteklenir. Uyku düzeni, düzenli hareket ve kafeinin azaltılması çarpıntı ile titremeyi hafifletir. Alkolle rahatlama yolu kapatılır.

Sunum ve topluluk önünde konuşma için hazırlık işe yarar: içeriği bilmek, yüksek sesle prova etmek, küçük gruplarda denemek.

Çocuklarda aile tutumu belirleyicidir. Çocuk adına konuşmak ve zor ortamdan tamamen çıkarmak kaçınmayı pekiştirir; küçük adımları övmek ve kademeli katılımı desteklemek daha etkilidir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kaygının okula ya da işe devam etmeyi engellemesi, çökkün ruh hâlinin eklenmesi, alkol kullanımının artması, kendine zarar verme düşüncesi, çarpıntı ile nefes darlığının sık tekrarlaması.