Şizofreni nedir?

Şizofreni, düşüncenin, algının ve duyguların işleyişini etkileyen kronik bir ruhsal hastalıktır. Kişinin gerçeği değerlendirme biçimi dönem dönem bozulur. Toplumda görülme sıklığı yüz kişide bir civarındadır.

Halk arasında en çok yanlış bilinen konu şudur: şizofreni çok kişilikli olmak değildir. Kişilik bölünmesi ayrı ve çok daha seyrek bir tablodur. Bir başka yaygın yanlış, tanı alan kişilerin tehlikeli olduğu inancıdır; oysa bu kişiler şiddet uygulayandan çok şiddete ve istismara uğrayan taraftadır.

Belirtiler üç grupta toplanır. Pozitif belirtiler normalde olmayan yaşantıların eklenmesidir: olmayan sesleri duymak, gerçek olmayan inançlara güçlü biçimde bağlanmak, düşüncenin dağılması. Negatif belirtiler ise var olanın azalmasıdır: konuşmanın ve duygusal tepkinin azalması, isteksizlik, geri çekilme. Üçüncü grup bilişsel belirtilerdir; dikkat, bellek ve planlama zorlaşır.

Hastalık genellikle ergenliğin sonu ile yirmili yaşların ortası arasında başlar. Erkeklerde biraz daha erken görülür. Başlangıç çoğu zaman ani değildir; aylar süren bir hazırlık dönemi olur: içe kapanma, okul ve iş başarısında düşme, uyku düzeninin bozulması, alışılmadık düşüncelerin belirmesi.

Seyir tek biçimli değildir. Bir bölüm hastada belirtiler tedaviyle büyük ölçüde geriler ve kişi çalışmaya, eğitimine ve ilişkilerine devam eder. Bir bölümünde ise belirtiler dönem dönem alevlenir. Erken tanı ve tedaviye kesintisiz devam bu seyri belirleyen en güçlü etkendir.

Tanı psikiyatri hekimi tarafından, görüşmeyle konur. Kan testi ya da görüntülemeyle konulan bir tanı değildir; bu incelemeler başka nedenleri dışlamak için istenir. Tiroid hastalıkları, B12 eksikliği, bazı nörolojik hastalıklar, madde kullanımı ve bazı ilaçlar benzer bulgular yapabilir ve bunların ayrılması gerekir.

Değerlendirmede belirtilerin türü, süresi ve işlevi ne kadar etkilediğine bakılır. Aileden alınan bilgi çoğu zaman belirleyicidir, çünkü kişi kendi yaşantısını hastalık olarak tanımlayamayabilir.

Tedavinin temelini antipsikotik ilaçlar oluşturur. Bu ilaçlar özellikle pozitif belirtiler üzerinde etkilidir; sesler azalır, gerçek dışı inançların gücü zayıflar. Etki genellikle günler içinde başlar, tam yanıt haftaları bulur. Doz kişiye göre ayarlanır ve yan etkiler izlenir.

İlacı düzenli kullanamayan hastalar için aylık ya da daha uzun aralıklı iğne biçiminde seçenekler vardır. Bu seçenek, en sık alevlenme nedeni olan ilaç kesilmesini belirgin biçimde azaltır.

İlaç tek başına yeterli değildir. Psikoeğitim, bilişsel davranışçı terapi (BDT), aile görüşmeleri, sosyal beceri eğitimi ve mesleki rehabilitasyon tedavinin parçasıdır. Bu çalışmalar negatif ve bilişsel belirtiler üzerinde ilaçtan daha etkilidir.

Hastaneye yatış her hastada gerekmez. Kendine ya da bir başkasına zarar verme riski, beslenmenin ve öz bakımın ciddi biçimde bozulması, ilk atak dönemi ve tedaviye yanıt alınamaması yatış gerekçeleridir.

Tedavinin süresi uzundur. İlk atak sonrası ilacın erken kesilmesi tekrarlama olasılığını belirgin biçimde artırır; bu karar hekimle birlikte ve kademeli verilir.

Hastalığı tamamen önleyen bir yöntem bilinmiyor. Buna karşılık seyri belirleyen etkenlerin bir bölümü değiştirilebilir.

En güçlü değiştirilebilir etken madde kullanımıdır. Ergenlik ve genç erişkinlikte esrar kullanımı, yatkınlığı olan kişilerde hastalığın ortaya çıkışını erkene çeker ve seyrini ağırlaştırır. Alkol ve uyarıcı maddeler de belirtileri tetikler.

İkinci etken tedaviye devamdır. İlacın kesilmesi alevlenmelerin en sık nedenidir. Her alevlenme, iyileşme düzeyini bir miktar aşağı çeker; bu yüzden atakları önlemek tedavi etmekten daha değerlidir.

Erken dönemde tanınması da seyri değiştirir. Tedavi edilmeden geçen süre uzadıkça yanıt zayıflar. İçe kapanma, okul başarısında düşme, alışılmadık düşünceler ve uyku düzeninin bozulmasıyla giden bir dönem varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

Eşlik eden sorunlar ayrıca izlenir. Şizofreni tanısı olan kişilerde kalp hastalığı, şeker hastalığı, obezite ve sigara kullanımı topluma göre daha sıktır; yaşam süresini asıl kısaltan da bu tablolardır. Bu nedenle kilo, kan şekeri, lipid değerleri ve tansiyon düzenli izlenir.

İntihar riski gerçektir ve özellikle hastalığın ilk yıllarında, iç görünün geri geldiği dönemlerde yükselir. Umutsuzluk, ölümden söz etme, veda eder gibi davranma ve eşyalarını dağıtma uyarıcı işaretlerdir.

Damgalanma da bir risk başlığıdır. İş, eğitim ve sosyal ilişkilerden dışlanmak iyileşmeyi zorlaştırır; ailenin ve çevrenin tutumu bu nedenle tedavinin bir parçası sayılır.

Günlük düzenin oturması, tedavinin etkisini doğrudan artırır.

İlaç saatleri sabitlenir. Hatırlatıcı kurmak, ilaç kutusu kullanmak ve bir yakınla birlikte takip etmek işe yarar. Yan etki nedeniyle zorlanıyorsanız ilacı kendi kararınızla bırakmak yerine hekiminize söylemeniz gerekir; doz ve ilaç değişikliği seçenekleri vardır.

Uyku düzeni korunur. Gece geç saatte yatıp gündüz uyumak belirtileri tetikleyen en sık örüntülerden biridir. Aynı saatte yatmak ve kalkmak, gündüz gün ışığına çıkmak fark yaratır.

Madde ve alkolden uzak durmak tedavinin parçasıdır. Sigarayı bırakmak da hem kalp sağlığı hem bazı ilaçların kan düzeyi açısından yararlıdır ve bu değişiklik hekime bildirilir.

Hareket ve düzenli beslenme, kilo alımı yan etkisini dengeler. Günlük yürüyüş hem kiloyu hem ruh hâlini olumlu etkiler.

Günlük yapı kurulur. Basit ve tekrarlanabilir bir program, ev içinde üstlenilen küçük sorumluluklar ve mümkünse bir işe ya da kursa devam etmek, negatif belirtilerin derinleşmesini yavaşlatır.

Aile için birkaç somut nokta var. Gerçek dışı inançlarla tartışmak yarar sağlamaz; inancı onaylamadan kişinin duygusunu kabul etmek daha işe yarar bir yoldur. Eleştirel ve suçlayıcı bir ev ortamı alevlenme oranını artırır. Erken uyarı işaretlerini birlikte belirlemek ve bir kriz planı yazmak ise atakları küçük tutar.

Acil değerlendirme gerektiren durumlar şunlardır: kendine ya da başkasına zarar verme düşüncesi, ölümden söz etme, sesleri emir olarak algılamak, yemeyi ve içmeyi kesmek, uykusuz geçen günler, ilacı bırakma sonrası belirtilerin hızlanması.