Madde bağımlılığı nedir?

Madde bağımlılığı, bir maddenin zarar verdiği bilinmesine rağmen kullanımının sürdürüldüğü, kontrolün kaybedildiği kronik bir beyin hastalığıdır. Alkol, esrar, uyarıcılar, uçucular ve reçeteli bazı ilaçlar bu kapsamdadır.

Bağımlılığın irade zayıflığı sayılması en yaygın ve en zararlı yanlış anlamadır. Madde, beynin ödül sistemini doğal uyaranların çok üzerinde uyarır. Sistem zamanla yeniden ayarlanır: aynı etki için daha fazla madde gerekir, madde alınmadığında ise huzursuzluk ve yoksunluk ortaya çıkar. Bu değişiklikler karar verme ve dürtü kontrolünden sorumlu bölgeleri de etkiler.

Tanının çekirdeğinde şu örüntü vardır: kullanım miktarını kontrol edememek, azaltma girişimlerinin başarısız olması, maddeye ulaşmak ve etkisinden kurtulmak için giderek daha çok zaman harcamak, iş ile sorumlulukların aksaması, sorunlara rağmen kullanımın sürmesi, tolerans gelişmesi ve bırakınca yoksunluk yaşanması.

Bağımlılık ile kötüye kullanım aynı şey değildir. Zararlı kullanım henüz kontrol kaybı gelişmeden de sorun yaratır ve bu dönemde yapılan kısa görüşmeler etkili olabilir.

Seyir kronik hastalık gibi ilerler. Şeker hastalığı ve yüksek tansiyonda olduğu gibi, tedaviye yanıt verir ve nüks görülebilir. Nüks tedavinin başarısızlığı değil, planın gözden geçirilmesi gereken bir aşamadır.

Değerlendirme psikiyatri hekimi tarafından yapılır; bağımlılık tedavisine yönelik merkezler bu alanda çalışır. Görüşmede hangi maddenin, ne kadar süredir ve hangi sıklıkta kullanıldığı, bırakma denemeleri, yoksunluk yaşantıları ve eşlik eden ruhsal ile bedensel sorunlar ele alınır. İdrar ve kan incelemeleri kullanımı doğrulamak ve karaciğer, böbrek gibi organların durumunu görmek için istenir.

Tedavi genellikle iki aşamalıdır. Birinci aşama arındırmadır: maddenin bırakılması sırasında ortaya çıkan yoksunluk belirtileri tıbbi olarak yönetilir. Alkol ve bazı sakinleştiricilerde yoksunluk hayati risk taşıdığı için bu aşama hekim gözetiminde yapılmalıdır; evde ve kendi başına bırakma denemeleri bu maddelerde tehlikelidir.

İkinci ve asıl aşama kalıcılığın sağlanmasıdır. Burada psikoterapi öne çıkar: bilişsel davranışçı terapi (BDT), motivasyonel görüşme, kayma önleme çalışmaları ve gerekiyorsa aile görüşmeleri kullanılır. Amaç tetikleyicileri tanımak, isteğe verilecek yanıtı önceden hazırlamak ve maddesiz bir günlük düzen kurmaktır.

İlaç tedavisi bazı maddelerde belirgin katkı sağlar. Alkol ve opioid bağımlılığında isteği azaltan ya da yerine geçen ilaç seçenekleri vardır ve bunlar hekim tarafından planlanır.

Eşlik eden ruhsal hastalıkların tedavi edilmesi sonucu doğrudan etkiler. Tedavi edilmemiş bir depresyon ya da kaygı bozukluğu, kullanımın sürmesinin en sık nedenlerindendir.

Destek grupları ve akran desteği süreci güçlendirir. İzlem uzun sürelidir; tedavi bitince bırakılmaz.

Bağımlılığın kendisi kadar, kullanım sırasındaki riskler de ele alınmalıdır.

Acil risklerin başında aşırı doz gelir. Uyuşukluk, solunumun yavaşlaması, dudaklarda morarma, uyandırılamama ve havale acil kabul edilir; bu tabloda 112 aranır ve kişi yan yatırılır.

Yoksunluk da tehlikeli olabilir. Alkol ve sakinleştirici bırakıldığında titreme, terleme, huzursuzluk, kalp hızında artış, havale ve bilinç bulanıklığı görülebilir. Bu nedenle bırakma süreci hekim eşliğinde planlanır.

Bedensel etkiler maddeye göre değişir: karaciğer hasarı, kalp ritim bozukluğu, yüksek tansiyon, akciğer sorunları, ağız ile diş sağlığının bozulması, beslenme yetersizliği. Ortak iğne kullanımı hepatit B, hepatit C ve hiv (aids) bulaşı açısından ayrı bir risktir.

Ruhsal etkiler de belirgindir: depresyon, kaygı, uyku bozukluğu, dikkat ve bellek sorunları. İntihar riski bu grupta topluma göre yüksektir ve özellikle yoksunluk dönemlerinde artar.

En iyi korunma başlamamaktır ve bu, ergenlik dönemine yapılan yatırımla ilgilidir. Ailede açık iletişim, okul başarısının desteklenmesi, boş zamanın anlamlı etkinliklerle doldurulması ve akran ortamının izlenmesi koruyucu etkenlerdir.

Kullanan bir kişi için ise en güçlü koruyucu adım tedaviye erken başlamaktır. Nüks olasılığı ilk aylarda en yüksektir; tetikleyicilerin tanınması, eski çevreden uzaklaşmak ve izlemi sürdürmek bu riski azaltır. Reçeteli ilaçların hekim önerisi dışında ve başkasının reçetesiyle kullanılmaması da korunmanın parçasıdır.

Bırakma kararından sonraki dönem, planla yönetildiğinde çok daha kolay ilerler.

Tetikleyiciler yazılır. Hangi ortam, hangi kişi, hangi saat ve hangi duygu isteği artırıyor; bunlar somut biçimde listelenir ve her biri için bir yanıt planlanır. İsteğin dalga gibi gelip birkaç dakika içinde azaldığını bilmek de işe yarar.

Çevre düzenlenir. Evde madde ve alkol bulundurmamak, kullanım ortaklarıyla teması kesmek ve kullanımın yapıldığı mekanlardan uzak durmak ilk aylarda belirleyicidir.

Günlük yapı kurulur. Uyanma ve yatma saatinin sabitlenmesi, öğün düzeni, düzenli hareket ve gün içinde doldurulmuş bir program, boşlukta gelen isteği azaltır.

Destek görünür kılınır. Güvenilen bir yakının süreçten haberdar olması, zor anda aranacak bir numaranın belirlenmesi ve destek gruplarına katılmak nüks riskini düşürür.

Kayma yaşandığında yapılacak şey de önceden konuşulur. Tek bir kullanım her şeyin bittiği anlamına gelmez; asıl risk, kaymanın ardından gelen suçlulukla tedaviyi bırakmaktır. Bu durumda en hızlı adım tedavi ekibiyle temas kurmaktır.

Eşlik eden tedaviler sürdürülür. Depresyon ve kaygı için verilen ilaçlar kendi kararla kesilmez; uyku düzeni ilaçsız yöntemlerle desteklenir.

Bedensel sağlık ihmal edilmez. Diş bakımı, beslenme, hepatit ve hiv taramaları, karaciğer değerlerinin izlenmesi bu dönemin parçasıdır.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: aşırı doz kuşkusu, uyandırılamama, solunumun yavaşlaması, havale, bilinç bulanıklığı, göğüs ağrısı, kendine zarar verme düşüncesi, bırakma sonrası şiddetli titreme ile terleme.