Doğum sonrası depresyon nedir?

Doğum sonrası depresyon, doğumu izleyen dönemde ortaya çıkan ve haftalarca süren çökkün ruh hâli, ilgi kaybı ve işlev bozukluğudur. Annelerin belirgin bir bölümünde görülür.

Önce sık karıştırılan iki tabloyu ayırmak gerekir. Doğum sonrası ilk günlerde görülen ağlamaklılık, duygusal dalgalanma ve uyku bozukluğu annelik hüznü olarak adlandırılır; annelerin çoğunda görülür, ikinci günlerde tepe yapar ve iki hafta içinde kendiliğinden geçer. Depresyonda ise belirtiler iki haftadan uzun sürer, şiddetlenir ve annenin kendine ile bebeğine bakmasını zorlaştırır.

Belirtiler yalnız üzüntü değildir. Sürekli yorgunluk, uykusuzluk ya da aşırı uyuma, iştah değişikliği, kendini yetersiz ve suçlu hissetme, bebeğe yakınlık kuramama, kaygı nöbetleri, sinirlilik ve odaklanamama sık görülür. Anne çoğu zaman bunları söylemekten utanır; iyi bir anne olmadığı düşüncesi tabloyu ağırlaştırır.

Zamanlama esnektir. Belirtiler gebelikte de başlayabilir, doğumdan sonraki ilk haftalarda ya da aylar içinde ortaya çıkabilir.

Ayrı ve nadir bir tablo daha vardır: doğum sonrası psikoz. Gerçeklikten kopma, olmayan sesleri duyma, aşırı huzursuzluk ve uyumama ile seyreder, genellikle ilk iki hafta içinde başlar ve acil bir tablodur.

Doğum sonrası depresyon tedavi edilebilir. Tedavi edilmediğinde ise annenin ve bebeğin sağlığını uzun süre etkiler.

Değerlendirme görüşmeyle yapılır. Belirtilerin ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü ve annenin günlük işlevini ne kadar etkilediği ele alınır. Doğum sonrası izlemlerde kullanılan tarama ölçekleri bu değerlendirmeyi destekler; birçok merkezde rutin olarak uygulanır.

Bedensel nedenler dışlanır. Tiroid işlev bozuklukları ve kansızlık benzer bulgular yapabildiği için tiroid uyarıcı hormon (TSH testi) ve kan sayımı istenir.

Risk değerlendirmesi ayrı bir adımdır. Kendine ya da bebeğe zarar verme düşüncesi doğrudan sorulur; bu soru tabloyu ağırlaştırmaz, tersine yardımın kapısını açar.

Tedavi şiddete göre planlanır. Hafif ve orta tablolarda psikoterapi ilk seçenektir. Bilişsel davranışçı terapi (BDT) ve kişilerarası ilişkilere odaklanan yaklaşımlar bu alanda etkilidir. Destek grupları da yararlıdır.

Orta ve ağır tablolarda ilaç tedavisi eklenir. Emzirme döneminde kullanılabilecek seçenekler vardır ve bu, tedavinin ertelenmesi için gerekçe değildir. Hangi ilacın uygun olduğu hekim tarafından belirlenir; anne emzirmeyi sürdürmek istiyorsa bu tercih plana dahil edilir.

Uyku düzeni tedavinin parçasıdır. Annenin kesintisiz bir uyku bloğu alabilmesi için aile içinde plan yapılması, tek başına belirgin fark yaratır.

Eş ve aile görüşmeye dahil edilir. Tablonun bir hastalık olduğunun anlaşılması, annenin suçlanmasını önler.

Doğum sonrası psikoz acil bir tablodur; hastane koşullarında tedavi gerektirir.

Tedavi edilmediğinde etkileri anneyle sınırlı kalmaz.

Anne tarafında tablo aylarca sürebilir, kronikleşebilir ve sonraki gebeliklerde tekrarlama riski taşır. En ciddi risk kendine zarar verme düşüncesidir; doğum sonrası dönemde bu risk ihmal edilmemelidir.

Bebek tarafında etkiler bağ kurma üzerinden görülür. Anne ile bebek arasındaki etkileşimin azalması, bebeğin dil gelişimi, duygusal düzenlenmesi ve uyku düzenini etkileyebilir. Emzirmenin erken sonlanması da sık görülür.

Aile içinde çatışma artar; eşte de depresyon gelişebilir.

Doğum sonrası psikoz nadirdir ama hem anne hem bebek için acil bir tehlike oluşturur. Gerçeklikten kopma, olmayan sesleri duyma, aşırı huzursuzluk ve uyumama ile seyreder ve genellikle ilk iki hafta içinde başlar.

Korunma gebelikte başlar. Daha önce depresyon geçirmiş kadınlarda gebelik boyunca izlem yapılması ve doğum sonrası dönem için plan hazırlanması riski azaltır. Gebelikte başlayan depresyonun tedavi edilmesi de koruyucudur.

Uyku, korunmanın en somut aracıdır. Annenin gece boyunca hiç kesintisiz uyuyamaması tabloyu doğrudan besler; ailenin nöbetleşe destek vermesi bu nedenle bir öneri değil gerekliliktir.

Sosyal destek belirleyicidir. Yalnız bırakılmamak, ev işlerinde ve bebek bakımında somut yardım almak, deneyimlerin konuşulabildiği bir ortam bulunması riski azaltır.

Gerçekçi olmayan annelik beklentileri de bir risk kaynağıdır. Her şeyi yapabilmesi gerektiğine inanan anne, yardım istemeyi başarısızlık olarak yaşar.

Bu dönemde işe yarayan destek, somut ve paylaşılabilir olandır.

Uyku planı yapılır. Annenin gece en az bir kesintisiz blok uyuyabilmesi için eş ve aile nöbetleşe devreye girer. Bebek uyurken annenin de uzanması teşvik edilir.

Yardım açık biçimde istenir ve somutlaştırılır: alışveriş, yemek, çamaşır, büyük çocuğun okulu. Belirsiz bir yardım teklifi çoğu zaman işe yaramaz.

Anne kendi bakımı için küçük aralıklar bulur. Duş almak, dışarı çıkıp on beş dakika yürümek, sıcak bir yemek yemek gün içinde planlanır.

Beslenme ve sıvı düzeni korunur; öğün atlamamak ruh hâlini doğrudan etkiler.

Sosyal bağ sürdürülür. Eve kapanmak tabloyu derinleştirir; kısa ziyaretler ve dışarıda geçirilen zaman yararlıdır.

Beklentiler gerçekçi tutulur. Evin düzeni, ziyaretçi ağırlamak ve her şeye yetişmek bu dönemin öncelikleri değildir.

Emzirme konusunda esnek olunur. Emzirmede zorlanmak suçluluk kaynağı hâline gelmemelidir; destek alınır, gerekiyorsa plan değiştirilir.

Duygular saklanmaz. Yaşananların eşle ve hekimle paylaşılması tedavinin ilk adımıdır; bunları söylemek kötü bir anne olmak anlamına gelmez.

Acil başvuru gerektiren durumlar şunlardır: kendine ya da bebeğe zarar verme düşüncesi, yaşamı sürdürme isteğinin kaybı, olmayan sesleri duyma ya da gerçek dışı inançlar, aşırı huzursuzluk ve günlerce uyuyamama, bebeğe bakamayacak düzeyde işlev kaybı. Bu tablolarda acil servise başvurulmalı ya da 112 aranmalıdır.