Davranış sorunları nedir?

Davranış sorunları, çocuğun yaşına göre beklenenin ötesinde karşı gelme, öfke patlamaları, kural tanımama ve saldırganlık göstermesidir.

Her inatlaşma ve öfke nöbeti bu kapsamda değildir. İki yaş dönemindeki direnç ve ergenlikteki sınır zorlama gelişimin doğal parçasıdır.

Ayrımı yapan ölçütler şunlardır: davranışın sıklığı, şiddeti, yaşa uygunluğu ve günlük yaşamı ne kadar etkilediği. Okul, aile ve arkadaş ilişkileri bozuluyorsa hekime başvurulur.

İki başlık ayrılır. Karşıt olma ve karşı gelme daha hafiftir: sürekli tartışma, kurallara direnme, kasıtlı kızdırma ve öfke patlamaları. Davranım sorunları daha ağırdır: başkalarına ve hayvanlara zarar verme, eşyaya zarar verme, hırsızlık, yalan ve okuldan kaçma.

Davranış çoğunlukla tek başına durmaz. Altında sık sık başka bir tablo bulunur: dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü, kaygı, depresyon, travmatik yaşantı, uyku bozukluğu ya da işitme sorunu.

Bu nedenle asıl soru şudur: çocuk niçin böyle davranıyor. Davranışı bastırmaya çalışmak, altındaki nedeni gizler.

Aile tutumu tabloyu doğrudan etkiler. Tutarsız kurallar, aşırı sertlik ve aşırı serbestlik davranışı besler; ikisi arasında gidip gelmek en zorlayıcı olanıdır.

Dayak ve aşağılayıcı ceza işe yaramaz. Kısa vadede davranışı durdurur, uzun vadede saldırganlığı artırır ve güven ilişkisini bozar.

Erken müdahale sonucu belirgin biçimde değiştirir.

Değerlendirme ayrıntılı görüşmeyle yapılır. Davranışın ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı, öncesinde ve sonrasında ne olduğu sorgulanır.

Bu üçlü, davranışın işlevini gösterir: neyden kaçınmak ya da neyi elde etmek için yapılıyor. Plan bu bilgi üzerine kurulur.

Okuldan bilgi alınır; davranışın yalnız evde mi yoksa her ortamda mı görüldüğü belirlenir.

Altta yatan tablolar araştırılır: dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü, kaygı, depresyon, otizm spektrumu, uyku bozukluğu, işitme ve görme sorunları.

Travma ve istismar öyküsü dikkatle sorgulanır.

Gerekiyorsa gelişim testleri, dikkat değerlendirmesi ve öğrenme incelemesi yapılır.

Tedavinin merkezinde aile temelli programlar vardır. Ebeveyn eğitimi bu tabloda en iyi sonuç veren yöntemdir; kural koyma, tutarlılık, olumlu davranışı pekiştirme ve çatışmayı yönetme üzerinde çalışılır.

Çocukla yapılan çalışmalarda öfke düzenleme, sorun çözme ve sosyal beceriler öğretilir.

Okulla iş birliği kurulur; sınıf içi düzenlemeler ve tutarlı bir plan uygulanır.

Eşlik eden tablo tedavi edilir. Dikkat eksikliği varsa tedavisi davranış sorunlarını da belirgin biçimde azaltır.

İlaç tedavisi davranış sorunlarının kendisi için ilk seçenek değildir. Eşlik eden hastalıklar ve ağır saldırganlık durumlarında hekim tarafından değerlendirilir.

Ailenin desteklenmesi de plana girer; ebeveynde tükenme, depresyon ve çatışma varsa bu ayrıca ele alınır.

Dayak ve aşağılayıcı ceza tedavinin parçası değildir ve açıkça bırakılır.

Davranış sorunlarının riski, erken ele alınmadığında yerleşmesi ve yaşam boyu etkiler bırakmasıdır.

Okul yaşamı ilk etkilenen alandır: başarı düşer, disiplin sorunları artar, okuldan uzaklaşma ve terk riski yükselir.

Akran ilişkileri bozulur; çocuk dışlanır ve benzer sorunları olan gruplara yönelebilir.

Ergenlikte madde kullanımı, riskli davranışlar ve yasal sorunlar riski artar. Erken müdahale bu gidişi değiştirir.

Aile içi ilişkiler yıpranır. Sürekli çatışma, ebeveynde tükenme ve kardeşlerde etkilenme görülür.

Öz değer kaybı sık atlanan bir sonuçtur. Sürekli kötü çocuk etiketi alan çocuk bu etiketi benimser.

Eşlik eden depresyon ve kaygı gözden kaçabilir; öfke ve saldırganlık altında çökkünlük bulunabilir.

İstismar ve ihmal öyküsü olan çocuklarda tablo daha ağır seyreder ve bu, ayrıca araştırılmalıdır.

Korunmada tutarlılık ilk sıradadır. Kurallar az sayıda, açık ve her seferinde aynı biçimde uygulanır.

Olumlu davranış fark edilir ve adlandırılarak övülür; çocuklar ilgiyi hangi davranışla aldıklarını öğrenir.

Dayak, bağırma ve aşağılama bırakılır. Bu yöntemler saldırganlığı artırır ve güveni bozar.

Ebeveynler arasında kural birliği sağlanır; farklı tutumlar çocuğa boşluk yaratır.

Öngörülebilir bir günlük düzen kurulur: uyku, yemek, ödev ve oyun saatleri.

Uyku düzeni korunur; uykusuzluk öfke eşiğini düşürür.

Ekran süresi sınırlanır ve şiddet içeriği azaltılır.

Çocukla nitelikli zaman ayrılır; günde on beş dakikalık yönlendirilmemiş oyun bile ilişkiyi değiştirir.

Aile içi şiddet ve çatışma varsa öncelikle bu ele alınır.

Okulla iletişim sürdürülür ve zorbalık araştırılır.

Bu tabloda evde uygulanan düzen, tedavinin en büyük parçasıdır.

Kurallar azaltılır ve netleştirilir. Üç beş temel kural, uzun bir liste yerine daha iyi çalışır.

Beklentiler önceden söylenir. Çocuk ne olacağını bildiğinde direnç azalır.

Olumlu davranış anında ve açıkça övülür: ne yaptığı adlandırılır, genel övgü yerine somut davranış söylenir.

Ödül sistemi kurulur. Küçük ve sık ödüller, uzak ve büyük ödüllerden etkilidir.

Öfke anında tartışılmaz. Çocuk sakinleşene kadar beklenir; konuşma sonrasında yapılır.

Mola yöntemi kullanılabilir: kısa, sakin ve cezalandırıcı olmayan biçimde, yaş başına yaklaşık bir dakika.

Bağırma, dayak ve aşağılama bırakılır.

Ebeveynler arasında tutum birliği sağlanır; biri hayır derken diğeri evet demez.

Günlük düzen sabitlenir: uyku, yemek, ödev ve oyun saatleri.

Uyku düzeni korunur; yetersiz uyku öfke eşiğini düşürür.

Ekran süresi sınırlanır, şiddet içeriği azaltılır ve yatmadan önce ekran kapatılır.

Günde on beş dakika, çocuğun yönlendirdiği oyun için ayrılır. Bu zamanda eleştiri, soru ve yönerge yoktur; ilişkiyi onaran en pratik adımdır.

Davranış günlüğü tutulur: davranış öncesi, davranış ve sonrası yazılır. Bu kayıt tetikleyicileri ortaya çıkarır.

Okulla düzenli iletişim kurulur.

Ebeveyn kendi tükenmişliğini de ele alır; destek almak zayıflık değildir.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: kendine ya da başkasına zarar verme, hayvanlara zarar verme, yangın çıkarma, eşyaya sürekli zarar verme, okuldan kaçma, hırsızlık, madde kullanımı kuşkusu, çökkünlük ve umutsuzluk, okul başarısında belirgin düşme, ailenin baş edemez duruma gelmesi.