Vitiligo nedir?

Vitiligo, ciltte renk veren hücrelerin işlevini yitirmesiyle beyaz lekeler oluşmasıdır. Lekeler keskin sınırlıdır ve çevresindeki deriden belirgin biçimde açıktır.

Hastalık bulaşıcı değildir. Bu, sayfada en çok gereken bilgidir; toplumda yanlış inanış yaygındır ve kişiler bu yüzden dışlanmaya maruz kalır.

Ağrı, kaşıntı ya da başka bir yakınma yapmaz. Lekelerin kendisi cilde zarar vermez; asıl yük görünüm ve buna eşlik eden ruhsal etkidir.

Mekanizma büyük ölçüde bağışıklık kaynaklıdır. Vücudun savunma sistemi renk veren hücreleri hedef alır ve bu hücreler kaybolur.

Bu nedenle başka bağışıklık hastalıkları eşlik edebilir. Tiroit hastalıkları en sık olanıdır; şeker hastalığı ve B12 eksikliği de araştırılır.

İki temel yayılım biçimi vardır. Vücudun bir yarısında ya da tek bir bölgede kalan biçim çoğunlukla çocuklukta başlar, hızla yayılıp sonra durur. Simetrik ve yaygın biçim ise el, ayak, göz çevresi, ağız çevresi ve genital bölgeyi tutar ve dalgalar hâlinde ilerler.

Lekeler güneşte yanar, bronzlaşmaz. Bu yüzden yazın hem daha belirgin görünür hem güneş yanığı riski yüksektir.

Tedavi mümkündür ama yavaştır. Renk dönüşü aylarla ölçülür ve sabır gerektirir; bu beklenti baştan konuşulmalıdır.

Tanı muayeneyle konur. Hekim lekelerin sınırlarına, dağılımına ve simetrisine bakar.

Wood ışığı denilen özel bir lamba kullanılır. Bu lamba altında vitiligo lekeleri belirgin biçimde parlar ve benzer görünen tablolardan ayrılır.

Ayırıcı tanıda mantar kaynaklı renk açılması, doğuştan lekeler, iz sonrası renk kaybı ve bazı cilt hastalıkları yer alır.

Eşlik eden hastalıklar araştırılır: tiroit testleri, kan sayımı, B12 düzeyi ve kan şekeri istenir. Bu tarama vitiligo tanısı alan herkeste yapılır.

Nadiren biyopsi gerekir.

Tedavi hedefi renk dönüşünü sağlamak ve yayılmayı durdurmaktır.

Cilde uygulanan ilaçlar ilk basamaktır. Kortizonlu kremler sınırlı süre ve belirlenen bölgede kullanılır; yüz ve göz çevresi için farklı ilaç grupları tercih edilir.

Işık tedavisi yaygın tablolarda kullanılan en etkili yöntemdir. Haftada birkaç seans ve aylar süren bir programdır; tıbbi ortamda ve hekim gözetiminde uygulanır.

Solaryum ve internetten alınan lamba cihazları bu amaçla kullanılmaz; yanık ve cilt kanseri riski taşır.

Stabil hâle gelmiş, yayılması durmuş olgularda cerrahi hücre nakli yöntemleri değerlendirilir.

Yaygın ve tedaviye yanıtsız olgularda kalan renkli alanların açılması seçeneği konuşulabilir; bu geri dönüşü olmayan bir karardır.

Örtücü kozmetik ürünler ve kalıcı boyalar görünümü hızlıca düzeltir ve tedavinin küçümsenmeyecek bir parçasıdır.

Güneş koruması tedavinin ayrılmaz parçasıdır; lekeler korunmasız kalırsa yanar ve kontrast artar.

Vitiligonun tıbbi riski sınırlıdır; asıl yük ruhsal ve güneşe bağlı zarardır.

Ruhsal etki hafife alınmamalıdır. Görünür bölgelerdeki lekeler kaygı, çökkünlük ve sosyal kaçınmaya yol açar. Çocuklarda ve ergenlerde akran tepkileri okul yaşamını etkileyebilir. Bu başlık muayenede açıkça konuşulur ve gerekirse ruhsal destek plana eklenir.

Güneş yanığı ikinci başlıktır. Renk veren hücrelerin bulunmadığı bölgeler koruma özelliğini yitirmiştir; kısa süreli güneşte bile yanar. Tekrarlayan yanıklar cilt kanseri riskini artırır.

Eşlik eden hastalıklar üçüncü başlıktır. Tiroit hastalıkları en sık olanıdır ve belirti vermeden ilerleyebilir; bu nedenle tarama yapılır ve belirli aralıklarla tekrarlanır.

Göz ve iç kulakla ilgili bulgular seyrek görülür ama bilinir; yakınma varsa değerlendirilir.

Travma yeni leke çıkarabilir. Sürtünen kemer bölgesi, dar ayakkabı, kesik ve sıyrıklar bu yüzden önemsenir.

Korunma tarafında en somut adım güneş korumasıdır. Yüksek koruma faktörlü ürün her gün kullanılır, güneşin dik geldiği saatlerden kaçınılır, koruyucu giysi ve şapka tercih edilir.

Solaryum kullanılmaz.

Cilde zarar veren sürtünme ve baskı azaltılır; dövme yaptırma kararı hekimle konuşulur çünkü travma yeni leke başlatabilir.

Sert kimyasallardan ve bazı boyalardan kaçınılır; iş ortamında maruziyet varsa koruyucu önlemler alınır.

Tiroit ve B12 kontrolleri aksatılmaz.

İnternette dolaşan bitkisel karışımlar ve mucize vaat eden ürünler kullanılmaz; hem yarar sağlamaz hem tedaviyi geciktirir.

Vitiligoda günlük bakımın iki hedefi vardır: lekeleri güneşten korumak ve tedaviyi sürdürebilmek.

Güneş koruyucu her gün uygulanır ve iki üç saatte bir yenilenir. Yüksek koruma faktörlü, geniş korumalı ürünler seçilir.

Güneşin dik geldiği saatlerde dışarıda kalınmaz; şapka, uzun kollu giysi ve gölge kullanılır.

Lekeli bölge korumasız bırakılmaz; kısa süreli güneş bile bu bölgede yanık yapar.

Cilt nemlendirilir; kuruluk kaşıntı ve tahrişe yol açar.

Sürtünme ve baskı azaltılır: dar kemer, dar ayakkabı ve sert kese bırakılır.

Kesik ve sıyrıklar özenle bakılır; travma sonrası yeni leke çıkabilir.

Örtücü kozmetikler kullanılabilir. Suya dayanıklı kapatıcılar ve kendinden bronzlaştırıcı ürünler görünümü belirgin biçimde dengeler; bu ürünler tedaviyi engellemez.

Işık tedavisi başlandıysa seanslar aksatılmaz; program aylar sürer ve düzensiz katılım sonucu bozar.

Tedavinin yavaş olduğu baştan bilinir. İlk renk dönüşü çoğunlukla aylar sonra ve küçük noktalar hâlinde başlar.

Tiroit ve kan tetkikleri hekimin belirlediği aralıkla tekrarlanır.

Ruhsal yük konuşulur. Kaygı, kaçınma ve çökkünlük varsa destek almak tedavinin parçasıdır; çocuklarda okulla iletişim kurmak yararlıdır.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: lekelerin hızla yayılması, yeni bölgelerde çıkması, güneş yanığı gelişmesi, lekede kalınlaşma ya da kabuklanma, halsizlik ve kilo değişimi gibi tiroit bulguları, göz yakınmaları, ruhsal olarak zorlanma.