Kontakt dermatit (temas egzaması) nedir?

Kontakt dermatit, deriye temas eden bir maddenin yol açtığı kızarıklık, kaşıntı ve döküntüdür. Halk arasında temas egzaması denir. Döküntünün yeri çoğu zaman nedeni ele verir.

İki farklı mekanizma vardır ve bunları ayırmak tedaviyi belirler.

Birincisi tahriş yoluyla olandır ve daha sıktır. Madde deriyi doğrudan yıpratır; alerji gerekmez. İlk temasta bile çıkabilir ve maddeye ne kadar çok maruz kalınırsa o kadar belirginleşir. Deterjan, bulaşık suyu, sabun, temizlik ürünleri, çimento, sık el yıkama ve eldivensiz çalışma en sık nedenlerdir.

İkincisi alerjik olandır. Bağışıklık sistemi maddeyi tanır ve tepki verir. İlk temasta genellikle bir şey olmaz; duyarlanma geliştikten sonra çok küçük miktarlar bile döküntü yapar. Tepki temastan saatler sonra, çoğunlukla bir ile üç gün içinde ortaya çıkar. Nikel, kokular, saç boyaları, koruyucu maddeler, lastik ürünleri ve bazı bitkiler sık etkenlerdir.

Bu gecikme tanıyı zorlaştırır. Kişi döküntüyü aynı gün temas ettiği bir şeye bağlar; oysa sorumlu madde iki gün önce dokunulmuş olabilir.

Döküntünün deseni yol göstericidir: kolyenin izlediği hat, saatin bulunduğu bilek, kemer tokasının değdiği göbek çevresi, eldivenin bittiği yer, ojenin dokunduğu göz kapağı.

Tanı öykü ve muayeneyle konur. Döküntünün yeri, deseni, ne zaman başladığı, işte ve evde kullanılan ürünler, hobiler ve takılar sorgulanır. Meslek öyküsü bu tabloda belirleyicidir; hafta sonları ve izinde düzelen, işe dönünce alevlenen bir seyir mesleki temasa işaret eder.

Alerjik biçimden kuşkulanıldığında yama testi yapılır. Şüpheli maddeler sırta yapıştırılır, iki gün sonra çıkarılır ve okuma yapılır; ardından gecikmiş tepkiler için bir okuma daha yapılır. Bu test, tahriş ile alerjiyi ayırır ve sorumlu maddeyi adıyla gösterir.

Ayırıcı tanıda atopik egzama, mantar enfeksiyonu, sedef ve uyuz düşünülür.

Tedavinin ilk ve en belirleyici adımı temasın kesilmesidir. Sorumlu madde bulunmadan yapılan krem tedavisi geçici rahatlama sağlar, tablo tekrarlar.

İltihabı azaltmak için hekimin belirlediği güçte kortizonlu krem kullanılır. Güç seçimi bölgeye göre yapılır: yüz, göz kapağı ve kıvrımlarda düşük güçlü ürünler tercih edilir. Kullanım süresi sınırlıdır; reçetesiz ve süresiz kullanım deride incelme yapar.

Nemlendirici tedavinin parçasıdır ve çoğu zaman yeterince kullanılmaz. Bariyeri onardığı için hem iyileşmeyi hızlandırır hem tekrarlamayı azaltır.

Yaygın ve şiddetli tablolarda ağızdan tedaviler, dirençli el egzamasında ise ışık tedavisi ve ileri tedavi seçenekleri gündeme gelir. Enfeksiyon eklendiyse antibiyotik verilir.

Bu tablonun asıl yükü kronikleşmesinden gelir.

Temas sürdüğünde deri bariyeri onarılamaz. Kuruluk ve çatlaklar derinleşir, deri kalınlaşır, kaşıntı süreklilik kazanır. Bu aşamada tedaviye yanıt da zayıflar.

Çatlaklar enfeksiyon kapısıdır. Kızarıklığın yayılması, ağrı, ısı artışı, sarı kabuk ve akıntı bakteriyel enfeksiyon eklendiğini gösterir.

Meslek kaybı gerçek bir risktir. Kuaför, sağlık çalışanı, temizlik görevlisi, inşaat işçisi ve aşçılarda el egzaması iş göremezliğe kadar gidebilir. Erken tanı ve koruyucu düzen bu sonucu değiştirir.

Alerjik biçimde duyarlanma kalıcıdır. Nikel alerjisi geliştiyse yıllar sonra bile temasla döküntü çıkar; bu yüzden maddeyi tanımak ve kaçınmak tedavinin merkezindedir.

Korunmanın somut adımları şunlardır: ıslak işlerde eldiven kullanmak ve altına pamuklu eldiven giymek, eldiveni uzun süre takılı bırakmamak, elleri ılık suyla ve nazik bir temizleyiciyle yıkamak, her yıkamadan sonra nemlendirmek, iş yerinde koruyucu krem kullanmak.

Nikel duyarlılığı olanlarda takı seçimi değiştirilir; kemer tokası ve düğme gibi temas noktalarına engel konabilir.

Ürün etiketlerini okumak alışkanlık hâline getirilir. Kokusuz ve koruyucu içeriği azaltılmış ürünler tercih edilir.

Geçici dövme boyaları özellikle çocuklarda ciddi ve kalıcı duyarlanma yapabildiği için kaçınılması önerilir.

Bu tabloda günlük düzen, ilaç kadar belirleyicidir.

Eldiven kullanmak ilk sıradadır. Bulaşık, temizlik ve ıslak işlerde su geçirmez eldiven, altında pamuklu bir eldivenle kullanılır. Eldiven içinde terleme de tahriş yaptığı için uzun süre takılı bırakılmaz.

Eller ılık suyla yıkanır; sıcak su bariyeri daha çok bozar. Sabun yerine nazik ve kokusuz temizleyiciler tercih edilir. Kurulama ovalayarak değil, bastırarak yapılır.

Nemlendirici sık ve bol kullanılır. Her el yıkamadan sonra ve gün içinde tekrar tekrar. Kalın ve yağlı ürünler ellerde daha iyi sonuç verir; gece nemlendirip pamuklu eldiven giymek çatlakları belirgin biçimde iyileştirir.

Kokulu ürünler evden çıkarılır: parfümlü sabun, yumuşatıcı, ıslak mendil, kokulu deterjan.

Takılar gözden geçirilir. Nikel duyarlılığı varsa alternatif malzemeler seçilir.

Tırnaklar kısa tutulur; kaşımak döngüyü sürdürür. Kaşıntı için soğuk uygulama yapılabilir.

İş yerinde maruziyet kayda geçirilir. Hangi ürünle çalışıldığı ve şikayetin ne zaman arttığı not edilirse yama testi çok daha verimli olur.

Kortizonlu krem hekimin belirttiği süre ve sıklıkta kullanılır; kendi kararınızla uzatılmaz ve başkasının kremi kullanılmaz.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: döküntünün yayılması, sulanma ve sarı kabuk oluşması, ağrı ve ısı artışı, ateş, çatlakların derinleşip kanaması, tedaviye rağmen geçmeyen tablo, işe bağlı olduğunu düşündüğünüz tekrarlayan döküntü.