Uyuz nedir?

Uyuz, gözle görülemeyecek kadar küçük bir akarın deri içine tünel açmasıyla oluşan bulaşıcı bir hastalıktır.

En belirgin özelliği kaşıntının gece belirgin biçimde artmasıdır. Kişi uykudan uyanacak kadar kaşınır ve bu, tabloyu diğer kaşıntılı hastalıklardan ayıran en pratik ipuçudur.

İkinci ipucu ev halkıdır. Aynı evde birden çok kişide kaşıntı varsa uyuz akla gelir.

Yerleşim bölgeleri tipiktir: parmak araları, el bilekleri, dirsek içi, koltuk altı, göbek çevresi, bel, kalça ve genital bölge. Erişkinlerde yüz ve saçlı deri çoğunlukla tutulmaz; bebeklerde ise avuç içi, ayak tabanı, yüz ve saçlı deri de etkilenir.

Kaşıntı akarın kendisinden çok, ona karşı gelişen alerjik yanıttan kaynaklanır. Bu yüzden ilk bulaşmada yakınma iki altı hafta sonra başlar; daha önce geçirmiş kişilerde birkaç gün içinde ortaya çıkar.

Aynı nedenle kaşıntı, tedavi başarılı olsa bile birkaç hafta sürebilir. Bu bilinmezse tedavi başarısız sanılır ve gereksiz yere tekrarlanır.

Uyuz temizlikle ilgili değildir. Yakın temasla, aynı yatağı paylaşmakla ve uzun süreli el tutmayla geçer.

Tedavi ev halkının tamamına aynı anda uygulanmalıdır; yakınması olmayanlar da dâhildir. Bu kural atlandığında tablo döngüye girer.

Tanı çoğunlukla öykü ve muayeneyle konur. Gece artan kaşıntı, tipik yerleşim ve ev halkında benzer yakınma üçlüsü tabloyu büyük ölçüde belli eder.

Muayenede parmak araları, bilekler ve genital bölge ayrıca incelenir; bu bölgeler atlandığında tanı gecikir.

Dermatoskop ile tüneller ve akar görülebilir. Kesin tanı için deri kazıntısı alınıp mikroskopta incelenir; akarın görülememesi tanıyı dışlamaz.

Ayırıcı tanıda egzama, ilaç döküntüsü, böcek ısırıkları ve diğer kaşıntılı hastalıklar yer alır.

Tedavide cilde uygulanan ilaçlar kullanılır. Ürün boyundan aşağı tüm vücuda, hiçbir bölge atlanmadan sürülür: sırt, kasıklar, parmak araları, tırnak altları, ayak tabanı ve kalça arası dâhil. Bebeklerde yüz ve saçlı deri de kapsanır.

Belirtilen süre boyunca ciltte bekletilir ve sonra yıkanır. Ürün uygulandıktan sonra el yıkanırsa o bölge yeniden sürülür.

Uygulama çoğunlukla bir hafta sonra tekrarlanır; yumurtadan çıkan yeni akarlar bu yolla hedeflenir.

Ağızdan verilen ilaç seçeneği de vardır ve seçilmiş olgularda hekim tarafından tercih edilir.

En kritik adım eş zamanlı tedavidir: aynı evde yaşayan ve yakın temas eden herkes, yakınması olmasa bile aynı gün tedavi edilir.

Kaşıntı tedaviden sonra iki dört hafta sürebilir. Bu, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez; alerjik yanıtın sönmesi zaman alır ve bu dönemde nemlendirici ile alerji ilaçları kullanılır.

Kükürtlü karışımlar, tarım ilaçları ve veteriner ürünleri kullanılmaz.

Bağışıklığı baskılanmış kişilerde görülen yaygın kabuklu biçimde tedavi farklı planlanır ve bu tablo çok bulaşıcıdır.

Uyuz yaşamı tehdit etmez ama tedavi edilmediğinde yayılır ve yerleşir.

En sık sorun ikincil enfeksiyondur. Kaşımayla açılan yaralara bakteri yerleşir; kızarıklık, akıntı, ağrı ve ateş bu tabloyu gösterir. Bu enfeksiyonların bir bölümü böbrek ve kalp sorunlarıyla ilişkilendirilmiştir.

Uyku bölünmesi ve buna bağlı yorgunluk, çocuklarda huzursuzluk ve okul başarısında düşme görülür.

Toplu yaşam ortamlarında hızlı yayılır. Yurt, kışla, huzurevi ve bakımevlerinde salgın hâlini alabilir.

Bağışıklığı baskılanmış kişilerde yaygın kabuklu biçim gelişir. Bu tabloda binlerce akar bulunur ve kısa temasla bile bulaşır; ayrı yaklaşım gerektirir.

Gizleme ayrı bir risktir. Uyuz temizlikle ilişkilendirildiği için kişiler durumu saklar, ev halkı tedavi edilmez ve tablo döngüye girer.

Korunmada en somut adım eş zamanlı tedavidir. Aynı evde yaşayan ve yakın temas eden herkes yakınması olmasa bile aynı gün tedavi edilir.

Yatak takımı, havlu ve son üç günde kullanılan giysiler sıcak suda yıkanır ve yüksek ısıda kurutulur.

Yıkanamayan eşyalar kapalı poşette üç gün bekletilir; akar insan derisinden ayrıldığında birkaç gün içinde ölür.

Ev ilaçlanmaz; koltuk ve halılar için özel işlem gerekmez, süpürmek yeterlidir.

Tedavi tamamlanana kadar yakın temas sınırlandırılır; çocuklar tedaviden sonraki gün okula dönebilir.

Toplu yaşanan ortamlarda durum yönetime bildirilir.

Cinsel yolla bulaşan olgularda eşler birlikte tedavi edilir.

Tırnaklar kısa kesilir; tırnak altı akar taşıyabilir ve kaşıma hasarını artırır.

Uyuzda tedavinin başarısı uygulamanın eksiksiz olmasına bağlıdır; en sık hata bölge atlamaktır.

Ürün akşam duştan sonra, kuru cilde uygulanır. Boyundan aşağı tüm vücut kapsanır: sırt, koltuk altı, göbek, bel, kasıklar, kalça arası, parmak araları, tırnak altları ve ayak tabanı.

Bebeklerde yüz, kulak arkası ve saçlı deri de sürülür.

Tırnaklar kısa kesilir ve tırnak altlarına özellikle uygulanır.

Ürün belirtilen süre boyunca bekletilir, sonra yıkanır. Bu süre içinde el yıkanırsa eller yeniden sürülür.

Uygulama hekimin belirttiği gün tekrarlanır.

Aynı evdeki herkes aynı gün tedavi edilir; yakınması olmayanlar da dâhildir.

Uygulama günü yatak takımı, havlu, pijama ve son üç günün giysileri sıcak suda yıkanır ve yüksek ısıda kurutulur.

Yıkanamayan eşyalar kapalı poşette üç gün bekletilir.

Ev ilaçlanmaz; süpürmek yeterlidir.

Tedavi sonrası kaşıntının iki dört hafta sürebileceği bilinir. Bu dönemde nemlendirici düzenli kullanılır; hekimin önerdiği alerji ilacı kaşıntıyı azaltır.

Sıcak duş kaşıntıyı artırır; ılık ve kısa duş tercih edilir.

Kaşımadan kaçınılır; tırnak kısa tutulur ve gece pamuklu eldiven kullanılabilir.

Okul ve iş yerine dönüş tedaviden sonraki gün mümkündür.

Hekime başvurulması gereken durumlar şunlardır: tedaviden dört hafta sonra da süren ya da artan kaşıntı, yeni döküntü çıkması, kaşıma yaralarında akıntı ve artan kızarıklık, ateş, bebeklerde yaygın döküntü ve huzursuzluk, bağışıklığı baskılanmış kişide yaygın kabuklanma, ürüne karşı ciltte tahriş.